Вернуться   ::AzeriTriColor-Форум:: > Азеритриколор > Наука, культура, искусство, литература > Литература

Ответ
 
Опции темы Опции просмотра
Старый 23.09.2006, 00:56   #26
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

На том, что на свете уже не осталось народов, которых бы не записали себе в предки те, кто считает себя тюрками. Даже маннеев с шумерами не забыли.
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 10:24   #27
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 22.9.2006, 21:56) [snapback]6774[/snapback]</div>
Цитата:
На том, что на свете уже не осталось народов, которых бы не записали себе в предки те, кто считает себя тюрками. Даже маннеев с шумерами не забыли.
[/b]
Ну, Farroukh, ну надо передергивать. Вот, возьмем англичан. В предках у них числяться: первые жители Британии, неизвестные автохтоны, древние кельты, бритты, пикты и т. д., древние германские племена, англы и саксы с их "Белым Драконом", викинги, завоевавшие часть острова к 11 веку, наконец, рыцари-норманны во главе с Вильгельмом-Завоевателем, составившие элиту нового народа.

Или другой пример - русские. Это вообще шипучая сместь, составленная из угро-финнов, древних германцев, тюрков-федератов ("черных клобуков"). Потом еще их генофонд непрерывно пополнялся за счет народов, коих русские завоевывали.

Примеры можно продолжать долго. Как видите, мы, как другие народы мира, среди коих много великих, сыновья "тысячи отцов", как говаривал незабвенный Злой в столь же незабвенном фильме.

Только вот, некоторые товарищи, возомнили, что у них голубая кровь и один отец. Только не надо передергивать г-н Farroukh, один биологический отец бывает только у человека, против природы не попрешь...

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 15:45   #28
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

Тем не менее, «несмотря на…»: англичане при этом остались германцами, русские – славянами, и т. д. Это и есть тот самый «стержень» народа, который остался, несмотря на вливания.

Тема про Низами. Чтобы не нарушать правила, я открою отдельную тему.
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 16:04   #29
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 23.9.2006, 12:45) [snapback]6845[/snapback]</div>
Цитата:
Тем не менее, «несмотря на…»: англичане при этом остались германцами, русские – славянами, и т. д. Это и есть тот самый «стержень» народа, который остался, несмотря на вливания.
Тема про Низами. Чтобы не нарушать правила, я открою отдельную тему.
[/b]
А мы - остаемся тюрками. Все. И точка.

Ладно, перешли на Низами. Он наш, "советский". В общем, принадлежит Азербайджану. В том числе - и всему миру, поскольку гений. И нам - поскольку у нас родился, жил, творил. И исламской культуре, поскольку его часть - часть наследия этой суперцивилизации. И персоязычной культуре - поскольку писал на фарсидском. Но не фарсам. Им принадлежит Фирдовси, великий поэт, фарс. Также Рудаки, Омар Хаям, Хафиз, Саади - все фарсы. А вот Джами им уже не принадлежит, поскольку тюрок, хотя писал на фарси. И Дехлеви - тоже.

О господи, что мы делаем, растаскиваем мертвецов... Только не надо забывать, кто этот процессс инициировал. Плут-конюх, он же Реза-шах Пехлеви.

Я, понимяю, они сейчас переворачиваются в могилах, когда видят, как делят неблагодарные потомки, забывшие само понятие "мусульманская умма" и "все мусульмане - братья", да уж такие нынче тяжелые времена. Разве что Фирдовси бы понял, он один из них, пожалуй, оперировал национальными понятиями, как первостепенными. Да и то, был, по большому счету, за "миру-мир", хотя, в твердом убеждении, что его не будет. Хотя бы вспомните Сиявуша...

С волками жить, уважаемый Farroukh - по волчьи выть.

Dixi.

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 16:15   #30
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

Э, насчет Реза-щаха запамятовал. Его славный дедушка...

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 17:06   #31
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

Скажите, Dixi, чей по вашему (без долгих объяснений, как можно проще и короче) поэт Хагани из Мельхема? Чьим поэтом он является и почему?

P.S. Село Мельхем до сих пор сохранило свой язык...
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 17:48   #32
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 23.9.2006, 14:06) [snapback]6858[/snapback]</div>
Цитата:
Скажите, Dixi, чей по вашему (без долгих объяснений, как можно проще и короче) поэт Хагани из Мельхема? Чьим поэтом он является и почему?

P.S. Село Мельхем до сих пор сохранило свой язык...
[/b]
Кстати, где это сельцо-то находится? В микроскоп его в упор не разгляжу. Пора, пора становиться отдельными народами и нациями всем городишкам и селеньям в наших весях...

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:02   #33
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

Недалеко от Шемахи.
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:04   #34
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 23.9.2006, 15:02) [snapback]6867[/snapback]</div>
Цитата:
Недалеко от Шемахи.
[/b]
Ну ладно, Шемаха, так Шемаха. Мелхема, так Мелхема. Мир. Признаю, что Мелхема был национальным мелхеминским поэтом... B)

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:06   #35
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

А назвать его азербайджанским ну никак нельзя?
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:13   #36
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 23.9.2006, 15:06) [snapback]6869[/snapback]</div>
Цитата:
А назвать его азербайджанским ну никак нельзя?
[/b]
Почему же, можно! И даже нужно! Не возражаете? А то как-то неудобно, взял и отобрал у бедных мелхемцев их национального поэта... :ab:

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:24   #37
Местный
 
Аватар для Farroukh
 
Регистрация: 25.07.2006
Сообщений: 153
Сказал(а) спасибо: 0
Поблагодарили 3 раз(а) в 3 сообщениях
Вес репутации: 18
Farroukh на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

Вижу, что никто так и не догнал смысла моих сообщений. Что ж либо ----, либо я слишком заумно пишу. Азербайджанскость поэта не определяется его этнической принадлежностью.
__________________
Культура нации характеризуется тем, как хорошо она знает свою историю

Farroukh вне форума   Ответить с цитированием
Старый 23.09.2006, 18:41   #38
Местный
 
Регистрация: 01.09.2006
Сообщений: 5,209
Сказал(а) спасибо: 137
Поблагодарили 355 раз(а) в 245 сообщениях
Вес репутации: 79
IuM скоро придёт к известностиIuM скоро придёт к известности
Мои фотоальбомы
Отправить сообщение для IuM с помощью AIM Отправить сообщение для IuM с помощью Yahoo

По умолчанию

<div class='quotetop'>Цитата(Farroukh @ 23.9.2006, 15:24) [snapback]6876[/snapback]</div>
Цитата:
Вижу, что никто так и не догнал смысла моих сообщений. Что ж либо ----, либо я слишком заумно пишу. Азербайджанскость поэта не определяется его этнической принадлежностью.
[/b]
Ай гадасын алым, "сен беля гялиз данышырсан ки, мен Тарихи-Надирин йарысыны охумушам, баша душмурям... бяс бу бисавадлар харадан баша душсунлар!".

IuM вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 14:51   #39
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

I. <span style="color:#FF0000">Nizamini yetirən xəlqi-milli zəmin


"Poeziya tarixdən daha ciddi və fəlsəfidir"
Ərəstun


XX əsrin 30-cu illərində akademik N.Y.Marr türk dillərinin inkişaf müqəddəratı və tədqiqi ilə əlaqədar qarşıya çox mühüm problemlər qoymuşdu: "Türk dilləri genetik cəhətdən nəinki aydınlaşmayıb, hətta heç bir cəhətdən öyrənilməyib. Onların genezisi məsələsi, yəni türk dillərnin mənşəyi məsələsi əslində heç kəs tərəfindən qoyulmamışdır… Bir sözlə, türk dillərinin mənşəyi məsələsinin artıq yetişmiş elmi problem olduğunu inkar etmək olmaz; bunsuz bir addım belə irəli hərəkət etmək, onları öyrənmək və həqiqətən tam dərk etmək mümkün deyildir" [46, s.134]. Türklərin, türk dilləri mənşəyinin öyrənilməsi vəziyyəti, demək olar ki, N.Y.Marrın dediyi kimi də qalır. Xalqın tarixi və mənşəyi də ilk növbədə onun dilinin tarixi və mənşəyindən başlanır.
Məhz Nizaminin mənsub olduğu xalqın genezisi, yəni mənşəyi, soy kökü məsələsini öyrənmədən nizamişünaslıqda da irəli hərəkət etmək, uğur qazanmaq, Nizami irsini layiqincə öyrənmək, tam dərk etmək çətindir.
Tarixə ümumi nəzər salaq. Miladi tarixdən öncəki, təxminən ikinci minillik və birinci minilliyin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycan torpağında məskunlaşan və qüdrətli dövlətlər şəklində təşəkkül tapan mühüm etnik tərkib, köçəri və yarımoturaq xalq iskitlər olmuşlar; tarixin atası Herodotda bu etnik toplum ümumi bir adla İskitlər (habelə skolotlar, massaketlər, saklar və b.) deyə xatırlanır. Onların qüdrətli ənənəvi dövlətləri olmuşdur.
İskitlər (skiflər) kimlərdi və onlar Azərbaycan torpağının müasir sakinlərilə nə dərəcədə əlaqədardı?
Hələ m.ö yunan mənbələrində iskitlərin türk əsilliyinə, türk tipli xalqlar, türk toplumu olduğuna işarələr çoxdur [42, s. 295-296].
F.Q.Mişşenko Herodotun 1888-ci il rusca çapına qeydlərində məşhur yunan alimi Hippokratın verdiyi məlumata istinadən yazır: "Hippokrat iskitlərin zahiri görkəmini elə cizgilərlə təsvir edir ki, onlar ancaq türk tipinə uyğun gəlir" [30, s.578]. Müəllif dediklərinə çıxarışda bu qeydləri də əlavə edir: "İskitlər barədə Seysin mülahizələri belə ifadə olunur: "Herodot iskitlər dedikdə, bir tərəfdən Rusiyanın cənub hissəsi və Frakiyaya, digər tərəfdən tatar düzənliklərinə qədər yayılmış köçəri və yarımoturaq tayfaları düşünürdü. Bunların bir qismi, şəksiz, türk-tatar tayfaları idi; qeyriləri yəqin, monqol və ya onlara yaxın irqə mənsub idilər, bir qədəri də indiyə kimi Qafqazda qalırlar" [52, s.50].
VI əsr Bizans tarixçisi F.Simokatta "İskitlərin, bir qayda olaraq, türk adlandığını" qeyd edir; eyni xalqlar kimi onlardan gah türklər, gah hunlar, gah da iskitlər deyə danışır: "İndi ki, Qafqaz yaxınlığında yaşayan və şimala qədər yayılmış iskitlərdən danışmaq lazımdır, mən bu böyük xalqların hazırkı vaxta təsadüf edən həyat hadisələrini xatırlamağı və əlavə bir hekayə kimi onları öz tariximə daxil etməyi zəruri sayıram. Elə ki, bu ilin yayı gəldi, həmin, şərqdə ehtiramla xaqan adlandırılan türklər Mavrikiya imperatoruna elçilər və məktub göndərdilər…" [55, s.106, 159].
V.Millerin mülahizələrinə görə, "köçəri iskitlər Ural-altay qrupuna daxildir. F.Q.Mişşenko etnik cəhətdən köçəri və xaqan iskitlərlə əkinçi və oturaq iskitləri ayıraraq birinciləri Ural-altay ordasından sayır, öz fikrinin təsdiqi üçün isə Nibur, Neyman və b. alimlərin lehinə olub, iskitlərin Monqol əsilliyinə dair onların gətirdiyi bütün dəlilləri təkrar edir" [50, .118,125].
R.Q.Latam türk tayfalarının Avropada ilk mövcudluğu barədə danışarkən, hələ keçən əsrin ortalarında yazmışdı: "Herodotun skolotların (və ya iskitlərin) türk ailəsinə mənsub olduğunu hamı etiraf edir… Prisk Atilla zamanında əslən hun adlandırılan hunlarla xaqan iskitlərini, onlara heç bir fərq qoymadan xatırladır" [41, s.44]. R.Q.Latamın əqidəsincə, iskitlərin, komanların, peçeneqlərin, xəzərlərin, hunların "indiki halda türk mənşəli olduğu elə bir xüsusi sübut tələb etmir" [42, s.46].
Beləliklə, tarixi mənbələr təsdiq edir ki, Herodotdakı iskitlər (habelə skolotlar, massaketlər, saklar və b.) Ural-altay əslindən olub, müasir türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının əcdadları, ulu babalarıdır. Buna görə, istər m.ö. yaxın dövrlərdən, istərsə də miladi tarixin ilk dövrlərindən danışan bir sıra tarixi mənbələrdə, elmi və bədii əsərlərdə, tədqiqatlarda iskitlərdən, fərqinə varmadan həm də türklər, hunlar deyə bəhs olunur…
Nizami sanki bütün bu tarixi faktları, bütün bu fikirləri xülasə edərək yazırdı:

"Xəzər dağından Çin suyuna qədər
Türklərlə doludur bütün bu yerlər.
Bilirəm Rumları sevməyir bir türk,
Rumlara kinləri rusdan da böyük" [11, s. 318]

N.Y.Marr "Orxon-Yenisey" kitabələrini nəzərdə tutaraq yazmışdı: "Türklərin ədəbi fəallığı VI əsrdən məlumdur və əgər çinlilər onları təxminən min üç yüz il ondan qabaq tanıyırdısa… mütəxəssislər də bizə deyirlərsə ki, "türk dilləri öz mühafizəkarlığı ilə fərqlənir, necə ki, VI əsrin kitabələri elə dialekt qrubları ilə danışır ki, onlar elə indi də mövcuddur", onda belə çıxır ki, min üç yüz il ərzində dəyişmədən mühafizə olunmuşdur. Bununla yanaşı, türk dilləri öz təbii mühafizəkarlığını təkcə bu min üç yüz ildə qoruyub saxlamamışdır; deməli çinlilər, hələ o vaxtlar, xeyli əvvəl onlarda bunu xatırlamağı vacib saymışdılar" [46, s. 134].
"Çinlilər türkləri VI əsrdən təxminən min üç yüz il qabaq tanıyırdılar" və "hələ o vaxtlar, xeyli əvvəl onlarda mühafizəkarlığı xatırlamağı vacib saymışdılar" fikirlərini N.Y.Marrın hansı mənbələrə istinadən söylədiyi, hələlik bizə məlum deyil. İndi bizə məlum olan budur ki, "Issık yazısı" tapıntısı (36, s. 58-62) həqiqətən sübut etdi ki, türklərin m.ö VI-V əsrlərdə, yəni "Orxon-Yenisey" kitabələrindən min il əvvəl yüksək yazı və dil, habelə mis, gümüş qablar üzərinə yazı həkk etmə mədəniyyəti vardı və söz yox, bu mədəniyyətin özü də ancaq elə həmin əsrlərdə birdən-birə yarana bilməzdi; bunun üçün dərin köklər və güclü ənənə olmalı idi; buna əlavə edək ki, lap bu son vaxtlarda, yazıldığı "3479 il bundan əvvələ aid" edilən "İber yazısı"nın qrafik üslubu da açıq-aşkar "Issık", "Orxon-Yenisey" yazılarının qrafik üslubudur. Yazı işarələrinin, hərflərin yarıdan çoxu isə bir-birinin eynidir [38, s.55]. Bu yeni fakt isə qədim türk yazısının "Issık" yazısından daha min il əvvəl mövcudluğuna, təsir dairəsinin genişliyinə dəlalət edir… “Qlozel” yazılarının kəşfi isə türk yazısının tarixini bundan mil il qədimə apardı.
Bütün bunlar son dövrlərin tapıntıları olub, N.Y.Marrın Çin mənbələrinə əsaslanaraq dediyi fikirləri təsdiq edir. M.ö birinci və ikinci minilliklərdə, nəinki türk dilləri və türk yazısı mövcud idi, habelə onun "Öz təbii mühafizəkarlığı", öz müstəqilliyini qoruyub mühafizə etmək kimi daxili keyfiyyətləri hələ çinlilərin diqqətini cəlb etmişdi.
Bərdə hökmdarı Nüşabə mövcud xəlqi adət-ənənələrinə, habelə saray qayda-qanunlarına məhz "ayin" kimi baxmışdı. "Elçi" qiyafəsində gəlmiş İskəndər bu "ayin"lərə toxunduqda Nüşabə hiddətlənmiş, ona öz "həddini tanıtmaq" qərarına gəlmişdi…
“Elçinin tutduğu uğursuz işə,
Nüşabə pərt olub düşdü təşvişə:
Bu zirək kişiyə indi nə demək?
Qoyulan ayinə əməl etməmək?!
Həddini tanıtmaq gərəkdi ona,
Bu elçi saymayır bizi, baxsana [19, s.209]
Bu "ayinlər", keyfiyyətlər yeni erada, təbii olaraq, inkişaf etmiş, şaxələnmiş və daha da sabitləşmişdi. 582-ci ildə, Göy türklər iki yerə bölündükdən sonra Çin xaqanı türklərin başçısı Şe-Tu xaqana məktub yazaraq, vəd verir ki, onun təkrar qüdrətli xaqan olması üçün çalışacaqdır, bu şərtlə ki, o, türklərin dillərini, mənəvi keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini dəyişdirməli, türklər Çin mədəniyyətini tanımalıdır. Şe-Tu xaqanın məktuba cavabı belə olmuşdu: "Sizə hər il vergi göndərəcək, bütün vaxtımı sizə sərf edəcək, sözünüzü dinləyəcəyəm. Ancaq paltarlarımızın ətəklərini kəsməyə, çiyinlərimzdə dalğalanan saçlarımızı ləğv etməyə, dilimizi dəyişdirməyə və sizin qanunlarınızı mənimsəməyə gəlincə, bizim ənənələrimiz və qədimdənqalma adətlərimiz çox uzaq keçmişlərdən gəlir ki, mən özüm də indiyə qədər bunlardan tək bircəsini belə dəyişdirməyə cəsarət etməmişəm. Çünki, bütövlükdə türk xalqı eyni qəlbə malikdir" [62, s. 20-21]. Bu, adi cavab deyil, son və qəti tələb idi. Burada söhbət "türk bütövlüyündən" gedir, bu xalqın çinlilərdən qədim olduğuna işarələr vurulurdu. Belə olan surətdə, bu xalq nə üçün Çin mədəniyyəti və adət-ənənələrinin əsiri olmalı, onun qayda-qanunlarını qəbul etməli idi?!
İndi görək elə həmin vaxtda-580-ci illərdə bu xalqın Azərbaycanla əlaqədar hissəsi, yəni Azərbaycan oğuz türkləri, bilavasitə Nizamini yetirən xalq və onun ictimai-siyasi mövqeyi, mənəvi keyfiyyətləri və s. necə idi və bu barədə tarixi mənbələr nə deyir? Məşhur türk alimi M.Erkin Bayburtlu Osmanın "Bəhrül-Ənsab" əsərinə müraciətlə yazır: "Göy Alp xanın əcəli yetişib dünyadan köçdü. Oğullarından Bayandur xan, Turmuş xan ölkəni bölüşüb hərəsi bir vilayətin xanı oldu. Qardaşları Bayandur xanın hamiliyi və qətiyyətlə Xorasandan Aniyə, Qarsa gəldilər. Gürcülərlə vuruşub Tiflisi aldılar. Oradan Dəmir qapıya keçərək oranı tutdular… Oğuzların özlərinin təsdiqinə görə onlar bir xalqdır. Bayandur xanın əskəridir. Peyğəmbərimiz dünyaya gəlməzdən əvvəl onlar gürcülərlə cəngi-cidal edib Gürcüstan bəylərindən qırx il xərac almışlar" [60, s.40]. Azərbaycan xalqı - Oğuzlar məhz "çox uzaq keçmişlərdən gələn qədimdən "qalma" zəngin mənəvi keyfiyyətlərə, adət-ənənələrə, dilə, habelə ədəbi ənənələrə malik olmalı idilər ki, XII əsrdə də Nizamini yetirə, bəşər mədəniyyətinə Nizami dühasını verə biləydilər.
"Orxon-Yenisey" kitabələrinin məşhur tədqiqatçısı P.M.Melioranski yazır: "VIII əsr türklərinin yüksək mədəniyyətini təqdim etmək üçün Orxon kitabələrinin özü də kifayətdir" [48, s.278]. Üç-dörd əsirlik (daha artıq) bir dövrü əhatə edən yazılarda yetkinlik görən və heç bir imla xətası tapmayan tədqiqatçı belə nəticəyə gəlir: "Bu kitabələr sırf dilçilik baxımından tam dəqiq əlifba, tam sabit imla - nəhəng, amma söhbət bunda deyil, -imla ilə təmiz türk dilində yazılmışdır; biz isə burada, sadəcə onu göstərmək istəyirik ki, necə deyərlər, VIII əsr türklərinin yüksək səviyyədə "savadlılığını" iki mühüm Orxon yazısı təsdiq edir" [48, s. 278]. Bu fikirləri P.M.Melioranski hələ kitabələr yenicə oxunmağa başlarkən demişdi. Sonrakı tədqiqatlarda aşkar oldu ki, kitabələrin Yenisey qolu daha qədimdir, V əsrdən də oyanadır [44, s. 5]. Deməli, P.M.Melioranskinin bu fikri bütövlükdə I-VIII əsrlər türklərinə aid edilə bilər. Söz yox, bu "yüksək mədəniyyət", bu "yüksək səviyyədə savadlılıq" Azərbaycan xalqına da aiddi.
Türk xalqlarının bütün bu tarixi nailiyyətləri Nizamiyə daha yaxın idi və buna görə bunları öyrənmək, bilmək, mənimsəmək ona daha asan olmuşdu.
Bu "yüksək mədəniyyət", bu "yüksək səviyyədə savadlılıq" məhz ümumtürk mədəniyyəti üzrə yazıda "Orxon-Yenisey" kitabələri və elmdə Mahmud Kaşğarlı "Divan"ı zirvələrini yaratmışdı ki, bugünədək bu zirvələr fəth olunmamışdır.
Bu "yüksək mədəniyyət", bu "yüksək səviyyədə savadlılıq" məhz Azərbaycan ədəbiyyatının ana dilli qolu üzrə "Dədə Qorqud" zirvəsini, yazılı “fars qolu” üzrə isə Nizami zirvəsini yaratmışdı ki, bugünədək bu zirvələr də fəth olunmamışdır.
Lakin nizamişünaslıqda belə bir səhv fikir hələ də öz hökmündə qalır ki, Nizamini, onun dünyagörüşünü bu xəlqi ənənə, bu milli zəmin yox, guya antik dünyanın ənənələri formalaşdırmış; bu isə ancaq iki yolla - Suriya-Ərəb və Vizantiya-gürcü və ya erməni mədəniyyətlərinin vasitəçiliyi ilə mümkün olmuşdur. Məşhur nizamişünas Y.E.Bertels yazır: "Müxtəlif xalqların bir-birinə qarışması onların baxış dairəsini genişləndirir, ən müxtəlif ənənələrlə tanış olmağa imkan verirdi. Bu qarışma nəticəsində Azərbaycan antik dünyanın ənənələrindən iki yolla-Suriya-ərəb və Vizantiya-gürcü, yaxud erməni mədəniyyəti vasitəsilə istifadə etmək imkanı tapırdı. Antik nəzəriyyələrlə tanışlıq, oyanmaqda olan elmi fikri irəliyə aparırdı. Nizaminin dünyagörüşü yalnız bu olduqca əlverişli şəraitdə təşəkkül edə bilərdi".[11, ç. XV].
Tədqiqatçı, məsələnin əsl mahiyyəti üzərinə kölgə salır; Nizamini yetirən xalqın mədəniyyətini, zəngin mənəvi keyfiyyətlərini, zəkasını, dünyagörüşünü, əxlaq-etikasını, elmini, bir sözlə, mövcud xalq zəminini görmür, görmək istəmir və ya onu tamam arxa plana çəkir, nəticə etibarilə erməninin, gürcünün ayağına bağlayır. Buna bir "Suriya-Ərəb və Vizantiya mədəniyyəti" qolunu da əlavə edir.
Y.E.Bertelsin əsas mənbə, sivilizasiya ocağı kimi təqdim etdiyi "Suriya-Ərəb və Vizantiya…" fikri haradan gəlir?!
Sual olunur: Nizamişünas - ümumilikdə Şərq tarixinə, Şərq mədəniyyətinə bələd olan "görkəmli" bir alim nə üçün belə hərəkət etmiş, nə üçün Nizamini erməni və gürcünün ayağına bağlamağa çalışmış?
Bu sualın bircə cavabı var. Alim burada xətir-könül görmək istəmişdi. Çünki o vaxt hakimiyyətin başında həmin xalqların nümayəndələri dayanırdı… Məgər Bertels kimi bir alimin buna ehtiyacı vardımı?! Onun bu fikri söyləməyə nə elmi əsası, nə də mənəvi haqı vardı.
Lakin bizi narahat edən budur ki, Sovet hakimiyyəti illərində bizim tariximiz, xüsusilə mənəvi aləmimiz bu cür müxtəlif yollarla saxtalaşdırılıb, inkar edilib. Bu da türk aləminə edilən "səlib yürüşlərindən" biri idi. Görkəmli bir alimin qələmi ilə edilirdi.
Nizaminin dünyagörüşünün formalaşması və "təşəkkül etməsində", əlbəttə, antiq dünya nəzəriyyələrinin, Suriya-ərəb elmi-nəzəri fikirlərinin də rolu vardı və bunu inkar etmək olmaz. Lakin bu əsas deyildi. Nizamini yetirən güclü milli zəmin, güclü ənənə vardı ki, bunun kökləri çox qədimlərdən gəlir.
XII əsrdə Azərbaycan xalqının qədim tarixi və mövcud ictimai-siyasi mövqeyi, mədəni-elmi səviyyəsi, güclü ədəbi zəmin olmasaydı, dünyəvi elmlərə maraq dairəsi geniş və əhatəli olmasaydı, xalq dünya elmi və mədəniyyətini öyrənə, əxz edə bilmək ənənələrinə və imkanına malik olmasaydı Nizamini yetirə bilməz, Nizami Nizami ola bilməzdi.
Bütövlükdə "Xəmsə"nin məzmunundan, habelə Nizaminin özü barədə dediyi və verdiyi məlumatlardan anlaşılır ki, şair Gəncədən kənara çıxmamış, oxumaq, təhsil almaq üçün başqa bir şəhərə, ölkəyə getməmişdir. Ciddi mütaliə yolu ilə dövrünün tarix, fəlsəfə, məntiq, poetika, astronomiya, heyət, həndəsə, coğrafiya, fiqh (şəriət) və b. elmlərini mükəmməl öyrənmiş, bilmişdir; memarlıq, musiqişünaslıq, rəssamlıq kimi sənət növlərinə yaxşı bələd olmuşdur. Azərbaycan-türk, fars, ərəb, pəhləvi dillərini yetərincə bilməsi ona qədim dünya və orta əsrlərin əsas elmi və ədəbi məxəzlərilə tanış olmaq imkanı vermişdi və s. Onda sual olunur: Gəncədən kənara çıxmayan şair bütün bu elmlərin əsaslarına necə yiyələnmiş, indi belə öz qiymətini, öz dəyərini saxlayan elmi bilikləri necə təlim etmiş, necə mənimsəmişdir? XII əsr Gəncəsi Şərqin qədim və zəngin elmi-mədəni mərkəzlərindən olmalı imiş ki, bu elmləri mənimsəmək, əxz etmək mümkün olsun. Azərbaycan çoxdan qüdrətli dövlət idi. müəyyən etik-əxlaqi normalar xalqın ruhuna, canına hopmuşdu. İndi dünyada məşhur olan memarlıq məktəbi yaranırdı, dilçilik lüğətləri tərtib edilirdi; musiqi, incəsənət, təbabət, muğam elmləri və başqa elmlər inkişaf etmişdi. Nizami əsərlərini fars dilində yazsa da, onun əsərlərindəki elmilik, tarixilik Azərbaycan-türk ictimai mühitinin məhsuludur, o zamankı mənəvi təkamülün bəhrəsidir. Qonşu mədəniyyətlər də Nizamiyə müsbət təsir göstərə bilərdi. Əsas özül isə milli zəmin idi.
Dühanın yetişməsində xəlqi-milli zəmin ilkin şərtdir. Nizami dühasının parlamasında Azərbaycan xalqının qədim keçmişi, zəngin mənəvi aləmi, estetik fikir dünyası, zəkası məhz ilkin mənbə və daxili amillər kimi mühüm rol oynamışdır. Xarici amillər isə sonra gəlir.
Bütün yuxarıda dediklərimizə əlavə olaraq, Nizami dövründə xalqın daxili aləmi, onun istedadı, bədii təfəkkürü, fəlsəfi mühakimə bacarığı və b. mənəvi keyfiyyətlərinin məcmuu olan xalq kəlamları və ya "Nizami əsərlərinin el variantları"ndan tək bircə epizodu xatırlayıb bəzi nəticələr söyləyək.
Epizod belədir:
Padşahın ağır xəstə olan qızına üç ölkənin şahzadələri elçi gəlir. Bunu padşaha xəbər verərkən daha da qanı qaralır, kədərlənir. Rədd cavabı verir. Lakin ağıllı vəzir məsləhət görür ki, hər halda, padşah şahzadələri öz adına layiq yola salmalıdır… Padşah razılaşır, elçiləri qəbul edir. Deyir: mənim bircə qızım var, sizsə üçsünüz. Hərəniz bir hədiyyə gətirin. Kimin hədiyyəsi qiymətli olsa, qızımı ona verərəm. Sizə qırx gün möhlətdir.
Üç şahzadə, üç dost üç yol ayrıcında ayrılıb hərəsi bir səmtə gedir. Şərtləşirlər ki, geri dönərkən burda görüşsünlər…
Otuz doqquz gün tamam olur. Qırxıncı gün şahzadələr ayrıldıqları yerdə görüşürlər. Biri xalça alıbmış; bu adi xalça deyil, xalça-möcüzədir. Elə xalçadır ki, üstündə otursan, bir göz qırpımında istədiyin məsafəni qət edə bilərsən. İkincisi bir güzgü alıbmış; bu adi güzgü deyil, möcüzə güzgüdür. Elə güzgüdür ki, ona baxsan ürəyindən keçirdiyini görə bilərsən. Üçüncüsü bir alma alıbmış; bu da adi alma deyil. Min bir dərdin dərmanıdır; ölüm yatağında olan hər bir xəstə onu yesə sağalar.
Şahzadələrin hər üçünün ürəyindən qızı görmək keçir. Güzgüyə baxıb görürlər ki, qız can üstədir, onun son nəfəsidir. Bəs nə edək? Dərhal xalçanı açıb üstündə otururlar, bir göz qırpımında şahlıq darvazasının önündə düşürlər. Saraya daxil olurlar. Hamı matəm içindədir… Şahzadələr almadan qıza verməyi təklif edirlər. Qızın qurumuş dodaqlarına bir dilim almanın suyundan damızırlar. Bir dilim, iki dilim, üç dilim… xəstə almadan yedikcə gözlərini açır, durub oturur, danışır və yemək istəyir. Sevinc, şadlıq sədaları sarayı bürüyür…
Qarşıya sual çıxır.
Ata qızı kimə verməlidir? Qız kimə düşür?
Gətirilən hədiyyələrin üçü də qiymətlidir. Şahanə hədiyyələrdir. Güzgü olmasaydı şahzadələr xəstəni görüb, halından xəbər tuta bilməzdilər; xalça olmasaydı uzaq yolu bir anda qət edə bilməzdilər; alma olmasaydı, qız yataqdan qalxa, sağala bilməzdi.
Ata qızı kimə verməlidir? Qız kimə düşür?
Babalarımız nağıl və dastanlarda, məsəl, bağlama və yanıltmaclarda, deyişmə və qıfılbəndlərdə ta qədim zamanlardan həmişə xalqı, bax, beləcə düşünməyə, axtarmağa, onun zehnini, diqqətini müşkül işlərin həllinə doğru yönəltmiş, mütəmadi olaraq beyinləri işləməyə, tapmağa, kəşf etməyə səfərbər etmişdilər. Bizim qeyri-rəsmi xalq "universitetlərimiz", "institutlarımız" tarixən, bax beləcə fəaliyyət göstərmişdi. Nizami ilk növbədə bu "universitetləri", bu "institutları" bitirmişdi…
Əlbəttə, cavab aydındır. Ağlın məntiqinə görə qız alma gətirənindir.
Lakin bizim məqsədimiz bu deyil. Bu el variantının tarixini dəqiq göstərmək olmur, Nizamiyə qədərki min illərmi, on min illərmi? Bunu demək çətindir.
Burada nəzərləri bu kiçik epizodun məzmunundan alınan nəticəyə yönəldək:
1) bəşəriyyətin ancaq XX əsrdə əldə etdiyi "televiziya" kəşfini Azərbaycan xalqı "möcüzə-güzgü" anlayışı ilə hələ Nizamidən çox-çox əvvəlki əsrlərdə öz xəyalında, beynində düşünmüş, kəşf etmişdi: bəşəriyyət buradan bəhrələnmişdir;
2) bəşəriyyətin ancaq XX əsrdə əldə etdiyi raket sürətli təyyarə kəşfini Azərbaycan xalqı "möcüzə-xalça" anlayışı ilə hələ Nizamidən çox-çox əvvəlki əsrlərdə öz xəyalında, beynində düşünmüş, kəşf etmişdi: bəşəriyyət buradan bəhrələnmişdir;
3) bəşəriyyət indi də bir sıra ağır xəstəlikləri (xərçəng, şəkər və s.) müalicə etməkdə acizdir. Lakin bizim X-XII əsrlərə qədərki mənəvi dünyamızda bu, bir sıra əlacsız dərdlərin psixoloji üsullarla müalicəsi, dava-dərmanı da vardı…
Nizamini, Nizami dühasını məhz bu ilkin xəlqi zəmin, zəngin mənəvi fikir, irfani düşüncə aləmi, bir sözlə, Azərbaycan xalqının öz dühası, öz daxili məzmunu yetirmişdi.
Təkrar edirik: hələ m.ö min-min illərin irfani fikirlərini özündə cəmləyən "Avesta" dini-ədəbi-fəlsəfi kitabəsini bəşəriyyətə bəxş etmiş və V-VIII əsrlərdə öz qəhrəmanlıq tarixini, dünyagörüşünü "Orxon-Yenisey" kitabələrinə həkk etmiş, habelə XI əsrdə dünya türkologiya elminin banisi Mahmud Kaşğarlını yetirmiş "yüksək mədəniyyət" və "yüksək səviyyədə savadlılıq" öz inkişafının müəyyən mərhələsində Nizamini yetirməli idi.
Təkrar edirik: hələ V-VII əsrlərdə bəşər mədəniyyətinin nadir incisi sayılan "Dədə Qorqud kitabı"nı yaratmış Azərbaycan xalqı öz bədii-estetik fikir dünyasının növbəti inkişaf mərhələsində Nizamini yetirməli idi…</span>

__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 14:54   #40
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

2. Nizami ideyalarının ilkin qaynaqları




Nizami özünəqədərki bəşər tarixinin ədəbi, elmi və dini nailiyyətlərini öz yaradıcılığında bir küll halında toplamışdır. Nizamini öyrənmək, onu dərk etmək üçün bu minillərin ədəbi, elmi və dini fikirlərini öyrənməli, XII əsrə və ümumən islamaqədərki zəngin mədəniyyətə az-çox bələd olmalısan ki, şair haqqında deyilən söz, ona layiq olsun, söylənən fikir həqiqətə uyğun gəlsin, ağıla batsın. Nizaminin qələmə aldığı, xüsusilə də tarixi mövzuda yazdığı bütün əsərlərin devizi belədir:

"Hər köhnə nüsxədən əsas alaraq,
Onu öz şerimlə bəzədim ancaq.
Ən qədim tarixi əsərlərdən mən,
Yəhudi, nəsrani, pəhləvilərdən
Ən incə sözləri əlimə saldım,
Qabığı ataraq, məğzini aldım" [19, s. 54]
Və:
"Qələmə gərəkdir elə söz almaq,
Şüurdan, ağıldan olmasın uzaq" [19, s. 58]

Ümumtürk və Azərbaycan ədəbiyyatının yaradılışından çox mühüm və bəşəri problemləri olub, inkişaf edib və gəlib bu günə çıxıb. Nizaminin amal və ideyalarını yetişdirən, onu kamala çatdıran qaynaqlar çox güclü olmuşdur. Nizami "Bilqamıs" dastanından başlanıb və davam edib gələn mənəvi fikir dünyamızın əvəzsiz varisidir. Bu dünyanın problemləri ənənəvi, zəngin, şaxəli və əhatəlidir.
Nizami özünəqədərki ədəbi, elmi, fəlsəfi və dini biliklərə dərindən yiyələnmiş, xüsusilə mənsub olduğu xalqın tarixini-türk tarixini yaxşı bilmişdi, öz əsərlərində bundan yaradıcılıqla istifadə etmişdir. Məhz Nizami bizim güclü və etibarlı tarixçimiz, onun əsərləri Azərbaycan tarixinin gözəl səhifələridir.
Qədim Şumer-türk, Babil qaynaqları, türk və türk xalqlarının möhtəşəm tarixi, zəngin folklor yaradıcılığı Nizaminin daha çox oxuyub-öyrənib bəhrələndiyi və müraciət etdiyi qaynaqlar olub, bu ona cəsarət verib, qanad verib. Buna görədir ki, Nizaminin fəlsəfi fikir və dünyagörüşünün özülü, kökü qədimlərlə bağlıdır; miladdan öncə V-VI minilliklər və daha əvvəllərdən xəbər verir. Hələ "Kainatın və insanların yaranması haqqında" qədim Şumer rəvayətində deyilirdi:
"Başlanğıcda kainatın bütün varlığı böyük okeanın dolu suyundan ibarət olmuş…" [53, s.29].
Nizami eyni fikri filosof Valisin dililə belə verir:
"Mən də ərz eləyim: dünyaya təməl
Məncə, su olmuşdur hər şeydən əvvəl" [19, s.495]
Bu mənbələr Nizamiyə məlum idi ki, fikirlər bir-birinə uyğun gəlir. Nizami bir oxla iki hədəfi vurur. O, həm bu fikrin kökünün, özülünün qədim türk fəlsəfi dünyagörüşü ilə bağlılığını, həm də antik sivilizasiyaya da buradan necə biləcəyini təsdiq etmiş olur.
Nizamidə "Avesta" ənənələrinin, dini-fəlsəfi dünyagörüşünün davamı, inkişafı, təhlili daha qabarıq şəkildədir. Bütövlükdə "Xəmsə" "Avesta" çeşməsindən karlı su içib, ondan nur alıb, oradan dini, bəşəri fəlsəfi fikir və görüşləri götürüb, işləyib, öz münasibətini bildirib, təqdir və tənqid edib, məsələlərin dərinliyinə gedib, öz sözünü də deyib.
Plutarxın "Yeddi müdrikin ziyafəti" [52, s. 386] əsərində Anaxarsis (Anakar) qədim iskit-türk fəlsəfi fikri üzrə mülahizələr yürüdür, yunan filosofları ilə qızğın mübahisəyə girişir. Zərdüştlüyün əsas müddəalarını təbliğ və müdafiə edir, insanın yaranması və idarə olunmasında uca Tanrıdan - od, su, torpaq və hava (küləkdən) danışır və s. Həm Plutarxın "Yeddi müdrikin ziyafəti"ndə, həm də Nizaminin yeddi filosofun mülahizələrində, bir qədər fərqilə, təxminən eyni fikirlər bu və ya başqa üzdən şərh edilir, ona az və ya çox dərəcədə əlavələr olunur, bir-birini təkrarlayan eyni fikirlər artırılır və s. Nizamidə yetmiş rumlu alimin qarşısına çıxan Hürmüzün vəziyyəti, bir qədər Anakarın vəziyyətinə bənzər; onu da, bunu da "Məclisdə" inkarla pərt etmək, sındırmaq təşəbbüsləri olur. Lakin niyyət baş tutmur; nəticədə ikisi də qalib çıxır. Bu bənzərlik təsadüfi deyildi. Nizami bu mənbələrdən xəbərdar idi. buna görə, onun çıxardığı nəticə daha ədalətlidir - haqqın, düz sözün, alim-insan hüquqlarının müdafiəsinə yönəldilmişdir:
"İnkarla haqq sözü danmağmı olar?"
Və:
"Haqqı eşitməsə, hər kəs dünyada
Ömrünü kül edib verəcək bada" [19, s.464-465]


"İskəndərnamə"də ayrıca "İskəndərin yeddi alim ilə xəlvətə çəkilməsi" fəsli diqqəti cəlb edir. Burada hürmüz alimlərin yeddincisi kimi təqdim olunur. məclis, söhbət tərzi, üslub, təxminən "Yeddi müdrikin ziyafəti"ndəki kimidir: filosof alimlər bir-birilə mübahisə edir, kainatın yaranması, insanların idarə olunması və s. Qədim "Bilqamıs" dastanında "Yeddi müdrik", Nizamidə "Yeddi alim" (bunu da "Yeddi müdrik" vermək, tərcümə etmək olardı), antik fəlsəfə tarixi əsərlərində "Yeddi müdrik". Bunlar vahid bir telin, "Bilqamıs"dan başlanıb gələn ədəbi-bədii təfəkkürün, fəlsəfi anlayışın davamıdır və Nizami yaradıcılığını qədim köklər, ulu qaynaqlarla möhkəm bağlayır.
Bəşəriyyətin arzu və istəyinə uyğun "əbədi həyat", "gənclik çiçəyi", "dirilik suyu", insanların əbədi yaşamaq istəyi çox qədimlərdən problem kimi qarşıya çıxıb. Hələ "Bilqamıs" dastanında bu məsələ qoyulub və müəyyən mənada öz həllini də tapıb. Dastanın yenilməz qəhrəmanı hər çətinlikdən çıxmağı bacarır, böyük işlər görür, şücaət göstərir, hər sahədə ağlını işə salır. Lakin

"Ölüm qorxuzur məni, yoxmu əbədi həyat?
Bu düşüncələr məni qoymur dolanım rahat"
[7, IX l. II, 23-24]

"Ölüm məni qorxudur, qoymur dayanım rahat
Tapa bilərəmmi mən, görən əbədi həyat?"
[7, IX l. II, 7]
deyə sual-axtarışlarla çırpınır; o, "adi insan ömrünə qane" olmur; dünyanı dolaşır, zülmətləri keçib gedir, min bir müsibətə, əzab-əziyyətə dözür, "əbədi həyat" suyunu (dastanda "gənclik çiçəyini") axtarır, tapır. Lakin bu ona qismət olmur. Son nəticə belədir:

"Sən hara can atırsan? Gəzsən də kainatı,
Heç vaxt tapa bilməzsən axtardığın həyatı!"
[7, X l. III 1]
"Avesta"da məsələ daha ağlabatan, yəni insan ruhunun ədəbiliyi, ölməzliyi şəklində qoyulub. Zərdüştlüyün banisi də cismani olaraq 77 il ömür sürüb və dünyadan gedib. Lakin o ruhən yaşayır; onun ruhu əbədiyyətə qovuşub. Çünki o, insanlıq üçün çox iş görüb…

İdeya böyük və dünyəvidir. Nizami bundan yan keçə bilməzdi. Odur ki, məsələni yenidən təzələyir. Bu barədə öz sözünü deməyə ehtiyac duyur.
Makedonyalı İskəndər Çin səfəri zamanı "dirilik suyu" söhbətini, təxminən Orta Asiyada, qədim türk torpağında aqil qocalardan eşidir; bu barədə ona məsləhət verən, yol göstərən də, onun bələdçisi Xızr da bu torpağın övladlarıdır. İstər Azərbaycan folklorunda "İskəndərin qaranlıq dünyaya getməsi" nağılında, istərsə də Nizamidə verilən bu məzmun əslinə - "Bilqamıs" dastanına, ilkin qaynağa uyğun gəlir. lakin bu məzmunun ardınca Nizami daha əlavə iki - rumlu ravilərin və ərəblərin söylədiyi məzmunu, rəvayəti də xatırladır.
Belə anlaşılır ki, ilkin qaynaq "Bilqamıs" dastanıdır. Yunan ədəbiyyatı da, ərəb ədəbiyyatı da (və başqa ədəbiyyatlar da) buradan bəhrələniblər və Nizami bütün bu mənbələrdən xəbərdar imiş. Buna görə, məsələni əslinə uyğun şəkildə verir: "gənclik çiçəyi" Bilqamısa qismət olmadığı kimi, "dirilik suyu" da İskəndərə qismət olmur. Nizaminin "dirilik suyu"na, "əbədi həyat"a münasibəti daha aydın nəzərə çarpır, insanın cismani olaraq əbədi yaşaması fikrini xam xəyal hesab edir, mələyin dili ilə İskəndərə son nəticədə belə deyir:

"O yolda qarşıya çıxdı bir mələk,
Padşahın əlinə o əl çəkərək,
Dedi: "Bu dünyanı keçirdin ələ,
Belə çiy xülyadan doymadın hələ?" [19, 385]

Lakin Nizaminin ölməzliyə çatmaq, əbədi yaşamaq, Tanrı səviyyəsini fəth etməkdə öz əsas fikri, öz sözü var. İnsan- o, istər hökmdar, istər qəhrəman, istərsə də yaradıcı şəxs, zəka sahibi olsun- əbədiyyətə cismani mənada yox, ruhani mənada, yəni öz ədaləti, şücaəti, fəaliyyəti, əqli və zəkası ilə qovuşur, əbədi həyat qazanır. Nizami "Bu əsərin yazılmasının səbəbi" fəslində incəliklə məsələyə toxunur; İskəndərə öz "beyninin, qanının çeşmələrindən incə söz sıxıb süzməklə" abi-həyat verəcəyini deyir:

"Yazıram mən onun şan-şöhrətindən,
Taxtının, tacının əzəmətindən.
Ölüb getmişsə də dirildim onu ,
Verim axtardığı həyat suyunu.
İskəndər bir böyük yol təqib etdi,
Dirilik suyunun dalınca getdi.
Əbədi qalmaqçın həyat suyundan,
Çox gəzdi, dolaşdı heç yorulmadan.

Dirilik suyunun olmadı sonu,
Ancaq indi tapdı həyat suyunu" [19, s. 60-61]

Dahi şair yazır ki, İskəndər dirilik suyu dalınca "böyük yol təqib edib", ona çata bilməsə də, mən ona öz sözümlə bu əbədi həyatı verirəm. İnsan üçün əsil, əbədi həyat, ölməzlik elə budur. Bu fikir şairin özünə də aiddi. O da öz ölməz "Xəmsə"si ilə "abi-həyat" suyu içmiş, əbədiyyətə qovuşmuşdur. Şair "İskəndərnamə"ni belə tamamlayır:

"Nizami aləmə bir də səs salsın,
Adı bu əsərlə əbədi qalsın!
Bunun adı kimi olsun bəxtəvər,
Dolandıqca dövran, keçdikcə illər!" [19, s.614]

Nizami bu arzusuna çatmış bəxtəvər sənətkardır.
Deməli, həm "Avesta"da, həm "Bilqamıs"da, həm də "Xəmsə"də təbliğ və təlqin olunan əsas "əbədi həyat" ideyası bu nöqtədə birləşir: ölməzlilik, əbədiyyətə qovuşmaq insanlığa qeyri-adi xidmətdə özünü tapır, insan öz əməli və amalının yüksəkliyi, ucalığı ilə əbədiləşir, nəsillərin yaddaşında, tarixdə qalır, yaşayır; insan beləliklə, tanrı səviyyəsini fəth etmiş olur, tanrılaşır.
Nizami bizim mənəvi dünyamızın qəhrəmanıdır. Nizami yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlıq ənənələrinin qədim tarixi təzələnir, o, bu ənənələrin zirvəsini yaradır. Nizaminin hökmdar qadın qəhrəmanları: Nüşabə, məhinbanu, eşq-məhəbbət qəhrəmanları: Məcnun, Leyli, Fərhad, Şirin, Nizaminin sadə, zəhmətsevər qəhrəmanları: kərpic kəsən qoca və b. bütün bunlar silsilədir, tarixin dərinliklərindən və həyatın dibindən götürülüb, üzə çıxarılıb. Bunların özləri də ənənəyə söykənir. Həm Nizami, həm də onun qəhrəmanları öz keçmişilə, öz kökü, əsil-nəcabətilə fəxr edir. "Xosrov və Şirin" əsərində qədim türk dünyamızın ulu qəhrəmanı Alp Ər Tonqanın (Əfrasiyabın) adı iftixarla yad edilir, gələcək nəsillərə bu kökə bağlı olmaq tövsiyə olunur.
Azərbaycan-türk ədəbiyyatı doğuluşundan, yaranışından milli-bəşəri ideallar ədəbiyyatı olmuş və inkişaf etmişdir. Bəşəriyyətin əzəli istək və arzuları, əzəli insani duyğuları, həyat tərzi, mübarizə eşqi və bu kimi ali hisslərin bədii təsviri, təsdiqi və təqdiri ədəbiyyatımızın həmişə baş mövzusu olub. Bu mənada Nizamiyə qədərki şifahi-bədii ədəbiyyatın bircə nümunəsini xatırlayaq.

"Endik kişi titilsün
El törü yətilsün
Toğlu börü yetilsün
Qazğu yəmə savılsun" [61, I, s.106]

/Enən kişi didilsin,
El adəti qorunsun,
Toğlu qurdla otlasın.
Həm də qayğı sovuşsun/
Dödcə misrada özünəqədərki və sonrakı yüz-yüz illərin məramı, xalqımızın ədəbi-bədii təfəkkürü, düşüncəsi, mənəvi aləmi, həyat eşqi, xalq qayğısı və bu uğurda mübarizənin bədii təsdiqi var.
Dördcə misrada insanın çox mühüm və gərəkli fəaliyyəti, insan ömrünün mənası verilib.
Dördcə misrada ulularımızı həmişə narahat edib düşündürən, buna görə, ədəbiyyatımızın da həmişə mühüm mövzusu olan dörd mühüm problem yığcam şəkildə öz bədii ifadəsini tapıb.
Nizamini, əslində bu yüksək ideallı, bu bəşəri amallı, qədim tarixə malik türk poeziyası yetirib, kamala çatdırıb.
Diqqət edin! Bircə bənddə Azərbaycan-türk poeziyasının əsas yönü, inkişaf xətti necə də yığcam və aydın şəkildə göstərilib:
1) özüdönüklüyə, qorxaqlığa nifrət, insanı mərdliyə, qəhrəmanlığa, sədaqətli olmağa çağırış;
2) el adət-ənənələrini qoruyub-yaşatmaq, inkişaf etdirmək, bunu Vətən övladının borcu, arzu və amalı kimi onun boynuna qoymaq;
3) sülhün, əmin-amanlığın bəşəriyyətin həmişə amalı, istək və arzusu sayılan məsələ kimi təbliği və
4) insanı hər çətinlikdən qurtarmaq, onu xoşbəxt etmək, ona xoş güzaran diləmək.
Bugün də dünyanın ümdə, bir nömrəli problemi olan xalqlar arasında sülh, dostluq arzuları bizim ədəbiyyatın əzəli və ilkin mövzusudur. "Toğlu və qurdun bir yerdə otlamasını" arzu və tərənnüm edən ulularımızın mənəvi aləmində, qanında bu keyfiyyət vardı. Burada həm də müstəqillik, birlik və azadlıq uğrunda gedən mübarizə və bu mübarizənin məqsədi, qayəsi verilir. Yəni bu fikir haqq-ədalət uğrunda döyüşən hökmdarlara, sərkərdələrə daha çox aiddi. Hələ miladdan öncə VI əsrdə Tomiris ana bu ali məqsədlə qəsbkar Kiri yola gətirmək istəmişdi, onu sülhə, əmin-amanlığa çağırmışdı, ona mehriban qonşuluq, dostluq şəraitində yaşamağı təklif etmişdi. Bu təklifə məhəl qoymayıb, qanahərislik etdiyinə görə başını kəsdirib qan tuluğuna atdırmışdı. Bu sülh, əmin-amanlıq ənənələrinin davamı olaraq, Nizaminin Nüşabəsi, dünya fatehi Makedoniyalı İskəndərin qabağına yemək əvəzinə kasalar dolusu ləl-cəvahirat qoyub susdurmuşdu. Onu sülhə, əhd-peymana məcbur etmişdi…
Şer-nəğmənin məzmunu, qayəsi məhz bu qaynaqlardan keçib gəlir, şer-nəğmə bu bəşəri hisslərin arzu şəklində yığcam təsviri və təqdiridir. Yəqin ki, elə o vaxtlardan mayalanıb, sinələrə hopub, dilə-ağıza düşüb, gəlib bu günə çıxıb.
Sülh, dostluq, dostluqda sədaqət ulularımızın bizim qədim türk əcdadlarımızın mənəvi keyfiyyəti olub. Elə bir mənəvi keyfiyyət ki, yunan yazıçı və tədqiqatçılarının da diqqətini özünə cəlb edib; Lukian deyirdi ki: "İskitlər dostluqdan yüksək heç nəyi qəbul etmirlər" [42, s. 307]. Bu fikir elə-belə, təsadüfi deyilməmişdi, mövcud tarixi dəlillərə əsaslanırdı. Budur, İskəndər Nüşabə ilə "əhd-peyman" bağladıqdan sonra Orta Asiyaya səfər edir. Mahmud Kaşğarlı yazır ki, Xaqan tərəfindən İskəndərə "tövbələtmə" vermək və onu sülhə çağırmaq üçün "Zülqərneyin ön cinahları üzərinə bir gecə basqını edilir, düşmən məğlubiyyətə uğrayır. Zülqərney bu gecə basqınından sonra türk xaqanı ilə barışmağa məcbur olur" [61, I, s. 99].
Bu mövcud tarixi hadisədən və bu "barışıqdan" xəbəri varmış kimi, Nizami İskəndərlə xaqan arasında bağlanan əhd-peymanı, sülh və dostluğu ürəkdən alqışlamışdı [Bax: 20, s. 294].
Alim Mahmud Kaşğarlı ilə şair Nizami bir-birindən xəbərsiz eyni tarixi faktı eyni mövqedən işıqlandırır, təqdim və təhlil edir!..
__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 14:57   #41
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

3. Nizami və Azərbaycanşünaslığın bəzi məsələləri


Xalqımızın zəngin ədəbi-mədəni irsi vardır. Bu irs onun mənəvi sərvətidir. Xalq bu sərvəti yaratmış, əsrlər boyu artırmış, inkişaf etdirmiş, onu hər cür yad, zərərli təsirlərdən, mürtəce meyl və əyintilərdən qoruyub saxlamış, klassik şəklə salmışdır. Bu klassik irs nəsillərdən nəsillərə keçmiş, nəhayət gəlib müasir dövrə, indiki nəslə çatmışdır. Biz bu irslə fəxr edir, onun qədrini bilir, ondan daima mənəvi qida alırıq.
Nizami, onun dövrü və s. aid yazılmış məqalələr və tədqiqatlarda xalqımızın təşəkkül tarixi, etnik tərkibi, mədəniyyəti, musiqisi, adət-ənənələri və s. kimi məsələlər haqqında bir sıra dumanlı, dolaşıq və səhv, hətta bəzən qərəzli fikirlər söylənilib, mülahizələr irəli sürülüb. Bunların üstündən sükutla keçmək olmur.
Nizamiyə aid tədqiqat bizdə müəyyən mənada M.Rəfilinin "Nizami, həyat və yaradıcılığı" əsəri ilə başlanır. Tədqiqatçı yazır: "Azərbaycanlılar gürcülərlə ittifaq bağlayaraq öz vətənlərini xəzərlərdən mühafizə edir, birlikdə səlcuqilərlə vuruşur, xarici hücumları birlikdə dəf etmək üçün sıx ittifaq əlaqələrinə girişirlərdi" [22, s. 6].
Burada "azərbaycanlılar" məfhumu və beləliklə də Nizaminin mənsub olduğu xalq məsələsi dolaşdırılmışdır. Sual olunur: Dərbənd xəzərləri (çünki bir səhifə sonra, ümumiyyətlə xəzərlərdən deyil, söhbət eyni mənada Dərbənd xəzərlərindən gedir) və səlcuqilər kimlər idilər ki, XII əsr azərbaycanlıları onlara qarşı mübarizə aparmışlar? Bir tərəfdən deyilir ki, Nizami fars dilində yazmağa məcbur olan Azərbaycan-türk şairidir, o biri tərəfdən daha çox türk mənşəli hesab edilən babalarımız xəzərlər və səlcuqlar burada yadelli, düşmən və s. şəklində təqdim olunur. Söz yox, bu fikir, bu münasibət bizim kökümüzə dövrün tələbi və tərbiyəsindən; Sovet imperiyasının türkə qarşı avantürist münasibətindən irəli gəlirdi…
Məlumdur ki, Nizami Atabəylərlə yaxın və əlaqədar idi, Atabəylər isə, özlərini Azərbaycanda səlcuqların davamı kimi göstərir. Deməli, burada Atabəylərin türklülüyünə şübhə yoxdur. Bəs, Dərbənd xəzərləri kimlərdir? Bu barədə, heç olmasa, bircə mənbəyə müraciət edək: "Vizantiya yazıçıları bir qayda olaraq xəzərləri türk hesab etmişlər; ərəb alimləri də onları türk adlandırmışlar" [26, s.114]. Demək, Dərbənd xəzərlərinin də türk olduğuna şübhə yeri qalmır. Bəs, Şirvanşah Axsitan

“Türk dili yaramaz şah nəslimizə,
Əksiklik gətirər türk dili bizə…" [13 a, s.23]-

deyə Nizaminin və onun mənsub olduğu xalqı hansı mənada təhqir etmişdi. İş ondadır ki, burada Şirvanşahın Azərbaycanda İran valisi olması və ya əslində azərbaycanlı olub, farsa meyl edərək öz dilinə xor baxıb, xalqın böyük şairindən türk dilində deyil, ərəbcə və ya farsca yazmaq tələb etməsi vəziyyəti heç də dəyişdirmir. Təsadüfi deyil ki, Nizami Dərbənd şahı ilə, Dərbənd xəzərlərilə daha yaxın olmuş və Dərbənd gözəli ilə də evlənmişdi.

"Qıpçaq gözəlim tək elin gözüydü,
Afaq sevgilimin sanki özüydü.
O, dərbənd Şahının bir töhfəsiydi
Ağıllı, saf, gözəl gül qönçəsiydi" [14, s. 358]

Deməli, Dərbənd xəzərləri eyni zamanda "azərbaycanlıların" özlərindən idi.
Z.İbrahimov yazır: XII əsrdə "Azərbaycanda musiqi elminə aid bir sıra əsərlər yaradılır, muğamat şəhər mühitində saraylarda tərəqqi tapırsa, geniş xalq kütlələri içərisində xalq havaları öz inkişafını davam etdirirdi" [15, s.12].
Buradakı fikirlər dəlillərlə heç cür uyuşa bilməz. Çünki muğamları saray əhli deyil, xalq yaratmış və xalq da ifa etmişdir. Saraylar isə xalq yaradıcılarını müxtəlif yollarla buraya cəlb etmişdir… Digər tərəfdən, oyun havaları kimi, xalq mahnıları da muğamların tərkib hissələrindəndir. Necə olur ki, vahid musiqi əsəri süni surətdə hissələrə ayrılaraq bir qismi saraylarda, o biri qismi "geniş xalq kütlələri içərisində" ifa edilir?!
Tədqiqatçı davam edir: "Şəhər və saray mühtində ud, saz, ərğanun və başqa musiqi alətləri işlədilirdi. Kəndlərdə isə əsas musiqi aləti qopuz və zurnadan ibarət idi" [15, s.12-13].
Hər şey bir yana, burada müəllif saz kimi bir musiqi alətini xalqın - geniş kəndli kütləsinin əlindən alıb, saraya aid etməyi özünə necə rəva bilmişdir? Nəyə, hansı məlumata əsasən müəllif belə bir bölgü aparır? Belə çıxır ki, şəhər və saray əhli sazəndə, kənd əhli isə zurnaçı imiş!
Nizamidə bəzən məhdudluq, sxematizm, yəni fabula çərçivəsinə sığınaraq şairin əl-qolunu geniş aça bilməməsindən danışılır, onda səliqəsizlik və s. olduğu göstərilir.
Y.E.Bertels yazır: "Nizaminin birinci poeması olan "Sirrlər xəzinəsi"nin əsas məqsədi nədir? bu əsərin sufi biliklərinin ensiklopediyası deyil, ölkəni necə idarə və onun maksimum tərəqqisini necə təmin etmək lazım gəldiyini göstərən nəsihət "güzgüsü" olduğuna indi çətin şübhə etmək olar. Buradan da Nizaminin bu poema ilə hökmdarlara müraciət etməsi aydın olur. Bu poemada bir neçə hökmdarın fiqurası ötəri olaraq təsvir edilmiş, onların nöqsanları deyilmiş və islah olunma yolları göstərilmişdir. Lakin o zaman Nizaminin təcrübəsi və imkanı olmadığından bunlar ona öz ifadələrini inkişaf etdirməyə, onları səliqəli bir sistemə salmağa yol vermirdi" [13, s.173].
Əvvəla, bizim təkzibə çalışdığımız səhv fikirlər burada özünü bir daha göstərir. Bundan əlavə, belə çıxır ki, "Sirrlər xəzinəsi" əsərini yazarkən Nizaminin kifayət qədər təcrübəsi və imkanı olmadığından "öz ifadələrini inkişaf etdirə" bilməmişdir, onda bir "səliqəsizlik" müşahidə edilir. Düzdür, "Sirrlər xəzinəsi" "Xəmsə"nin ilkidir. Lakin bu əsərin özündə belə heç bir "təcrübəsizlik", "imkansızlıq" və "səliqəsizlikdən" söhbət gedə bilməz. Bu cür fikirlərin nəyə əsaslandığını deyə bilmərik, ancaq dəlillərə əsaslanmır.
Tədqiqatçı davam edir: "Lakin Xosrov da, Bəhram da möhkəm surətdə müəyyən olunmuş fabulaya daxil olduqlarından Nizaminin əl-qolunu bağlayırdılar, bu fabulanın əsas xəttlərini kəskin surətdə pozmaq mümkün olmazdı" [13, s.174] - bu fikir də dəlillərə əsaslanmır. Çünki Nizami yaradıcılığı heç bir məhdudluq, heç bir fabula çərçivəsi tanımır.
Nizami əsərlərinin təhlilində digər nöqsanlar, ağılabatmaz müddəalar, səhv və dolaşıq fikirlər də az deyil.
Y.E.Bertels "İskəndərnamə" əsərinin müqəddiməsində yazır: "İskəndərin həyatını təsvir edərkən qarşısına yalnız İran aristokratiyasının intereslərinə xidmət etmək vəzifəsini qoyan Firdovsinin əksinə olaraq, Nizami Azərbaycanın bütün xalqları tərəfindən qəbul ediləcək bir kitab yaratmaq istəyir" [11, s. IX].
Bu bircə cümlədə azı üç səhv və dolaşıqlıq vardır. Əvvələn, belə çıxır ki, Azərbaycan azərbaycanlıların deyilmiş. Orada XII əsrdə bir çox eyni ərazi hüququna malik xalqlar olmuşdur ki, azərbaycanlılar da ancaq bunlardan biridir. Şübhəsiz, bütün ərazilər qarışıq xalqlıdır. Lakin hər bir ərazinin əsas xalqı var ki, ərazi o xalqın adı ilə bağlıdır. İkincisi, hər bir sənətkar üçün öz gələcək şöhrət dairəsini əvvəlcədən müəyyən etmək çox çətin olsa da, Nizami təkcə Azərbaycan yox, dünya xalqları tərəfindən qəbul edilmişdir. Üçüncüsü, həm Firdovsi, həm də Nizami bütünlüklə bəşər mədəniyyətinə mənsubdur. Buna görə də bu sənətkarları boyağı şəkildə müəyyən xalq və ya silklə məhdudlaşdırmaq qeyri-elmidir; həm də Firdovsini "yalnız aristokratiyanın intereslərinə xidmət edən" bir sənətkar adlandırmaq, sadəcə ona hörmətsizlikdir. Elm bir sənətkarı qiymətləndirmək üçün müqayisədə digərinə etinasız yanaşmağa yol verə bilməz.
Tədqiqatçı davam edir və "İskəndərnamə" əsərinin yazılması tarixi ilə əlaqədar deyir ki, Nizami "ərəb istilasından sonra birinci olaraq bu poemanı müstəqil surətdə işləməyə başlamışdır" [11, s.IX]. Başa düşmək olmur ki, "İskəndərnamə"nin ərəb istilası ilə bilavasitə nə əlaqəsi vardır?!
Klassikə qiymət verərkən, bədii əsərləri təhlil və şərh edərkən bizdə yerli-yersiz Avropa ədəbiyyatına müraciət etmək bir dəb halını almışdır. Bizcə bu, doğru yol, doğru üsul deyildir. Bizim ədəbiyyatşünaslıq bundan bir şey qazanmır, əksinə itirir.
Nizaminin "Leyli və Məcnun"una yazılmış müqəddimədə deyilir: hər halda dünya dramaturgiyasının bəzəkli gəlini olan "Romeo və Cületta" ilə "Leyli və Məcnun" arasındakı ümumi və daxili oxşayış diqqətə layiq bir haldır" [13 a, s. IX].
Anlaşılmır ki, tədqiqatçını bu müqayisəyə nə vadar etmişdir? Çünki hər iki əsərdəki hadisələrin həm zahiri görünüşündə, həm də daxili məzmununda heç elə bir cəhət yoxdur ki, onlar bir-birinə bənzədilsin. Bəs bu cür müqayisəni aparan müəlliflər nəyi əsas götürürlər? Onlar əsaslandırmağa çalışırlar ki, bu əsərlərdə qarşı-qarşıya duran iki qəbilə vardır. Oğlan bir, qız isə başqa bir qəbilədəndir. Qəbilələr arasındakı ziddiyyət isə bu məhəbbətə maneçilik törədir. Lakin əsərlərdəki bu cəhətin özü belə müqayisə ediləcək bir şəkildədirmi? Əsla yox! Leyli və Məcnun mənsub olduqları qəbilələr arasında əvvəlcədən heç bir ziddiyyət, ədavət və düşmənçilik yox idi ki, işə maneçilik törətsin. Burada səadətə mane olan cəhət məhəbbətin özünün dövrün sədlərini aşması, onun tam azadlıq və sərbəstlik tələb etməsidir - bu isə o vaxt Şərq aləmi üçün qeyri-adi bir hal idi. Romeo və Cülettanın məhəbbətinə isə mane olan cəhət bu eşqin baş qaldırmasından çox-çox əvvəl onların mənsub olduqları qəbilələr arasındakı qan düşmənçiliyi idi. Odur ki, nə bu hadisə, nə də əsərlərin özləri bir-biri ilə müqayisə edilə bilməz.
H.Araslı yazır: "Şirin dünya ədəbiyyatı tarixində müstəsna bir qadın surətidir. Qərbi Avropa ədəbiyyatında biz belə yüksək, ağıllı və praktik qadın surətlərini yalnız Şekspirdə görürük… Biz Şekspirin qadın surətlərini Şirinlə daha yaxşı müqayisə edə bilərik. Bu cəhətdən Cületta surəti daha səciyyəvidir. Cületta Qərbi Avropa ədəbiyyatının Leylisidir. Lakin bir çox cəhətdən Şirin surətinə yaxınlığı vardır" [14, s. X-XI].
Axı, mütləq deyildir ki, Avropa mədəniyyəti bizdə tədqiqat üçün meyar, ölçü rolunu oynasın. Bunu bizdən kim tərəb edir?! Nizaminin Şekspirlə, Nizami surətlərinin Şekspirin surətlərilə müqayisənin, bunlar arasında ədəbi əlaqə, oxşarlıq axtarmağın özü qeyri-elmidir, dialektik deyildir. Əcəba, Şekspirşünaslar belə edirlərmi?! Bunu güman etmirik.
Bununla belə, müqayisəyə ötəri bir nəzər salaq. Tədqiqatçı Cületta ilə Şirin arasında "praktik" bir oxşarlıq görür. Hər iki qadın sonda həyatlarını öz məhəbbətlərinə fəda edirlər. Məgər bu "praktik" oxşarlıqdırmı? Şekspirin bədii cəhətdən ən kamil və deyərdik ki, əsil "praktik" qadın surəti "Hamlet" faciəsindəki Ofelyadır. İndi görək Ofelya ilə Şirin arasında zərrə qədər də oxşarlıq varmı? Hamlet Ofelyanı dərin bir məhəbbətlə sevir. Lakin onunla evlənməyi əxlaqi cəhətdən özünə layiq bilmir. Çünki o, gələcəkdə "praktik" cəhətdən çoxlu qara işlər görən, məkrlə məşğul olan, ailə namusunu ləkələyən Kraliçanın yolunu gedəcəkdir. Hamlet buna şübhə etmir. Buna görə də Ofelyaya deyir: "Artıq kiməsə evlənməyəcəkdir". Hamlet niyə bu nəticəyə gəlir? çünki indi əsil ailənin tələb etdiyi dərin mənəvi bağlılıq, bəşəri ünsiyyət, sədaqət artıq onunla bir yerə sığışmayan boyağılıq, sədaqətsizlik, zina halları, şərəfsizlik və s. ilə əvəz edilmişdir. Bu cür isə ailə qurmaq mümkün deyildir. Bəs Hamlet niyə belə düşünür? Onun buna əsası vardımı? Bəli vardı. Əvvəla, heç bir səbəb olmadan Hamletin hədiyyələrini, o, geri qaytarmaq istəyir. İkincisi də saray əhli Ofelyanı sevdiyi və gələcək əri Hamletin sirrlərini öyrənmək üçün onun arxasınca salmağa müvəffəq olur. Bu düzmədən Ofelya baş açmırdı, lakin Hamlet vəziyyəti almışdı. Məgər həyatda iradəsizliyi üzündən tora düşən və sonra ömrü boyu pisliyə təlqin edilən günahsız insanlar azmı olmuşdur!? Hamlet Ofelyanın gələcəyini bu ilkin əsaslara görə müəyyən edə bilmişdi. Nizaminin Şirininə gəlincə, o, əsil ailə səadəti üçün yaranmış bir xilqətdi…
Vahid axın şəklini almış bu cür əsassız müqayisələr nizamişünaslığa heç bir yeni şey verməyib.
Nizamidən yazan müəlliflər “İskəndərnamə" kimi bir əsəri dünya ədəbiyyatında onun özünə layiq şah əsərlərlə yox, ancaq ad oxşarlığına əsasən İskəndər haqqında yazılmış hər cür əsərlərlə müqayisə edirlər. Bu müqayisədə Nizaminin "İskəndərnamə"sinə birincilik vermək belə, onun ləyaqətini alçaldardı. Bu müqayisə əməli cəhətdən də tutmur. Çünki İskəndər haqqında başqa yazı materialları başqa məqsəd güddüyü halda, Nizaminin əsəri bəşəri əhəmiyyətə malikdir.
Y.E.Bertels yazır: "Bütün mədəniyyət dünyasını sürətlə işğal edən və qarşısına Şərq ilə Qərbi birləşdirmək məqsədi qoyan Makedoniya fatehinin obrazı ilə qədim zamanlardan bəri müxtəlif xalqlar maraqlanmışlar. İskəndərin ölümündən azca sonra ona yaxın olan Klitarx və Onesikrit onun tərcümeyi-halını yazırlar, Plutarx da bunların materialları üzrə sonradan İskəndərin tərcümeyi-halını yazır" [11, s. V]. Tədqiqatçı sonra İskəndər haqqında hər cür yazı və əsərləri sadalayır və müqayisələr aparır.
Ə.Sultanlı yazır: "Nizaminin son poemasının qəhrəmanı olan Makedoniyalı İskəndər haqqında dünya ədəbiyyatında çox yazılmışdır. Yazılan bədii əsərlər içərisində Nizaminin "İskəndərnamə"si öz bədii və məfkurəvi-fəlsəfi məzmunu etibarilə xüsusi bir yer tutur. Bu məqalədə qərbi Avropa ədəbiyyatındakı İskəndərlə Nizami İskəndəri arasındakı əsas fərqi göstərməyə çalışacayıq" [16, s.75].
Tədqiqatçı sonra İskəndər haqqında hər cür yazı və əsərləri sadalayır və müqayisələr aparır.
Nizami "İskəndərnamə"si haqqında yazarkən İskəndərlə əlaqədar materialları nəzərdən keçirib tədqiq etmək ziyan verməz. Biz bunun əleyhinə deyilik. Lakin Nizaminin "İskəndərnamə"sini bu əsərlər sırasına qoyub tədqiq etmək, Nizamini dərk olunmamağa, başa düşməməyə aparıb çıxardırdı. Nizaminin "Xəmsə"sinə "İskəndərnamə"də daxildir və beş əsərdən sonuncusudur. "Xəmsə" isə məna və məzmunca vəhdət təşkil edir; bu əsərlər fikir cəhətdən də bir-birinin davamıdır və bir-birini tamamlayır. Beləliklə, "İskəndərnamə" şairin bütün yaradıcılığı ilə səsləşir; odur ki, bu əsəri yalnız mövzu oxşarlığına görə hər cür təsadüfi yazı, tərcümeyi-hal və s. ilə müqayisə elmi yol deyildir. Əgər tədqiqat Nizaminin Makedonyalı İskəndərin həyat və fəaliyyəti ilə əlaqədar hansı mənbələrə istinad etdiyi, "İskəndərnamə"ni hansı ilk mənbələrə əsaslanaraq yazdığı məsələsini aydınlaşdırmağa doğru yönəldilsəydi, onda bu, nizamişünaslıq üçün müəyyən dərəcədə qiymətli olardı.
Xalq və dövlət məsələləri, insan və bəşəri taleyi problemləri Nizami yaradıcılığının baş mövzusudur. Dahi sənətkar öz əsərlərində bu məsələləri, bu problemləri lazımi səviyyədə işıqlandırmışdır. Nizami əsərlərini yazarkən tarixə əsaslanmış və bütün insanlığa müraciət etmişdir. Bizim bir-iki sözlə ifadə etdiyimiz bu məsələ Nizami yaradıcılığında çox geniş şəkildə özünü göstərir. Buna görə də Nizaminin həmin fikirlərini dərk və tədqiq etmək, layiqincə qiymətləndirmək elmin qarşısında duran çox çətin və həm də şərəfli vəzifədir. Guya Nzami öz əsərlərində adil hökmdar timsalı yaratmaqla, dövrün şah və şahzadələrinə nümunə göstərmək, ibrət dərsi vermək yolu ilə onları tərbiyə etməyə çalışmışdır. Nizami çox yaxşı bilirdi ki, müasirlərini sözlə düzəltmək, nəsihətlə başa salmaq, ibrətlə islah etmək mümkün olan şey deyildir. Nizami bədii-ictimai cəhətdən tarixi şah surətləri yaradır, lakin dövrün şahlarına mənfi münasibət bəsləyirdi. Nizami çox yaxşı bilirdi ki, qozbeli ancaq qəbir düzəldər; zamanın şahları adama "dostcasına sarmaşar, xaincəsinə onu sıxıb məhv edər". O deyirdi:

1. "Hər kimi bəzədisə şahın donu, daş-qaşı,
Son tikəsi dəmirdən oldu, kəsildi başı" [18, s.39].

2. "Şahlar süfrə açmaz, içməsələr qan,
Çörəyi verərlər can alan zaman" [12, s.22].

3. ”Yüz çiyər doğranır parçalanaraq,
Taki bir böyürdə qat bağlasın yağ,
Bir girdə budlunun şişsin peysəri
Deyə, yüz min boyun qarılır geri" [12, s.30]

4. "Yanar bir atəşdir hər hakim, hər şah,
Ondan uzaq olan çəkməz aman, ah.
Şahın odu güldür, kövhərlər saçan,
Qarşıda gül olur, qulağda tikan.
Şah dediyin ki, var, tənəkdir, tənək.
Kim uzaqsa ona ilişməyəcək.
Yüz dostluqla kimə sarılsa, inan,
Kökləri, meyvəsi görər yüz ziyan…" [12, s.19].

Faktların sayını istənilən qədər artırmaq mümkündür. Lakin ədəbiyyatşünaslıqda bu mövzuda söhbətin necə və hansı istiqamətdə getdiyinə nəzər salaq.
Y.E.Bertels yazır: "İskəndər bütün xalqlarla ədalətli rəftar edir. O, heç bir xalqı başqasından üstün tutmur, onun üçün hamı birdir, o, İran əyanları ilə də, Azərbaycan padşahı (Nüşabə) ilə də, Çin xaqanı ilə də eyni asanlıqla dostlaşır. Bu xarakter İskəndərə şair tərəfindən, əlbəttə, özünün arzu etdiyi bir xasiyyət kimi verilmişdir" [11, s. XIII].
Tədqiqatçının İskəndəri təsviri düzdür, çıxardığı nəticə səhv. Çünki, həqiqətən, tarixi İskəndərin yürüşləri həm yürüş və həm də elmi ekspedisiya səciyyəsi daşıyırdı. O, bütün yürüşləri zamanı hər cür elm adamları ilə əhatə olunmuşdu. O, üzərinə yeridiyi ölkəni kifayət qədər öyrənmədən, alimlərlə məşvərət aparmadan, bir qənaət hasil etmədən heç bir ölkənin üzərinə yeriməzdi. Əlbəttə, ölkələri istila etmək, xalqları itaətə gətirmək qırğınsız, qurbansız, vəhşətsiz, dağıntısız mümkün deyildi. Bunlar var idi. lakin İskəndər bir ölkəyə sahib olduqda özünü o ölkənin qanuni varisi hesab edirdi. Tabe etdiyi xalqla qohumluğa çalışır, dağıntıların əvəzinə quruculuq işləri aparır, İskəndəriyyə şəhərləri salırdı və s. Bunlar hamısı tarixi həqiqətdir. Bu, Nizamidə də belədir. Bununla yanaşı, Nizamidə İskəndərə müəyyən əlavələr də vardır. O, İskəndərin daxili aləmini açır, onun niyyətini aşkar edir. İş bundadır ki, tarixi İskəndər özünü bütün xalqların varisi kimi aparırdı. Nizamidə İskəndər bəşəriyyəti xilas etmək fikrinə düşür. Lakin istər Kir, istər İskəndər və stərsə də lap Yuli Sezar olsun, bir adamın bəşəriyyəti xilas etmək fikri gülüncdür və bu insanlığa istehzadır. Y.E.Bertels bunu desəydi daha haqlı olar, Nizaminin İskəndərə münasibətdə poetik amalı açılardı. Çünki işin bu cəhətini Nizami də nəzərə almışdı. "Avesta"nı məhv etdirdikdən sonra bütün xalqlara din paylamaq üçün ölkələr dolaşan Makedoniyalı İskəndər gəlib bir məkana çıxır və azad, firavan, xoşbəxt, ali əxlaqlı bir xalqa rast gəlir; o, mat qalır və öz hərəkətlərindən peşiman olur, ümidsizliyə qapılır…
Nizaminin ictimai fikirlərinin arxasında onun ədəbi-bədii, fəlsəfi və elmi dünyagörüşü, bu dahi şəxsiyyətin humanizmi dayanmışdır. Burada zahiri bir "ədalətlilik" görmək, axtarıb tapmaq asandır. Tədqiqatçılar da bu yolu tutmuşlar. Halbuki mühüm cəhət məsələnin mahiyyətinə diqqət etmək, onun dərin köklərini açıb tökməkdir. Nizami əsərlərinin tərbiyəvi əhəmiyyəti və təsiri məsələsinə gəlincə o, şah və ya gəda ilə məhdudlaşıb qalmır, milli sədləri aşaraq bütün insanlığa, bəşəriyyətə xidmət edir. Bu bəşərilik isə, təkcə Nizamiyə deyil, dünyanın Homer, Firdovsi, Hüqo, Tolstoy və b. dahi sənətkarlarına da aiddir.

__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:00   #42
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

4. Nizami və tariximizin açılmamış səhifələri




Nizaminin yaradıcılığı bütöv bir tarixdir. Azərbaycan xalqının qədim tarixini, xüsusilə bu tarixin m.ö dövrlərini öyrənmək üçün Nizaminin zəngin bədii irsi tükənməz mənbədir. Bu mənbədən çox şey götürə, tariximizin hələ açılmamış qaranlıq səhifələrini aça və işıqlandıra bilərik.
Nizaminin qələmə aldığı tarixi qəhrəmanlar və bunlarla əlaqədar təsvir etdiyi hadisələr şair təxəyyülünün məhsulu olmayıb, məhz mövcud tarixi şəxsiyyət və hadisələrin bədii gerçəkliklə tərənnümüdür. İskəndərin Azərbaycana gəlməsi, Nüşabə ilə görüşü, Şirvandan keçib Dərbəndə getməsi, türk xalqları ilə diplomatik əlaqələri, sülh-dostluq müqavilələri, əhd-peymanları, Orta Asiyaya, Çinə səfəri və sair də Nizamiyə məlum olan mötəbər tarixi dəlillər, həqiqətlər idi və bunları inkar etmək üçün, hələlik heç kəs, heç bir tədqiqatçı ortaya tutarlı fakt-dəlil çıxara bilməyib. Bu həqiqəti təsdiq üçün isə tarixdə kifayət qədər dəlillər vardır.
Makedonyalı İskəndərin zamanında, əlbəttə, ayrıca Azərbaycan, onun adı yox idi. azərbaycan adının ilk şəkli olan Atropatena və müstəqil Atropat hökmdarlığı vardı; Azərbaycan adı sonralar, təxminən bizim eranın əvvəllərindən ortaya çıxır, tarixi mənbələrə düşür. Məs.: F.Simokattada bu ad Aderbayqan// Adərbayqan şəklində dörd yerdə xatırlanır [56, s. 98, 105, 109, 114]. Artıq VI-VIII əsrlərdə Azərbaycan müstəqil ölkə idi. adı da müəyyən idi,.. onun yenilməz Bayandur xan hakimiyyəti vardı [60, s.40]. VII-IX əsrlərdə bu ölkəni bütünlüklə ərəblər istila etdi; XII əsrdə isə qüdrətli Atabəylər dövləti yarandı… Eradan əvvəlki IV-III əsrlərə Nizami məhz XII əsrin gözü ilə baxmış, tarixi faktların və ağlının məntiqi ilə əsərinə "İskəndərin Azərbaycana gəlməsi" fəslini daxil etmişdi; o vaxtlar hələ ölkənin adı yox idisə də, torpaq haman torpaq, xalq əsasən haman xalq idi.
Nizamidə təsvir olunan hadisələr - İskəndərin Azərbaycana hərbi yürüşü, Bərdədə olması, Nüşabə ilə görüşü və b.k. bədii həqiqətlər tarixi həqiqətlərlə səsləşir, bir-birinə uyğun gəlirsə, bununla tariximizin hələ də qaranlıq qalan səhifələri işıqlandırılır, müəyyən mənada açılmış olur. Problemin ciddiliyi də, tarixi-elmi əhəmiyyəti də bundadır.
Nizami "Dastanın xülasəsi…" fəslində açıqca yazır ki, o, tarixləri dönə-dönə vərəqləmiş, "ən qədim tarixi əsərlərdən" yəhudi, nəsrani, pəhləvi kitablarından "köhnə nüsxələri" əsas almış, "ən doğru" saydığı sözləri seçmiş, "doğru olmayan sözlərdən qaçmışdır".
Nizami əmin idi ki:
"Ən kəskin qələmlə ciddi yazılan,
Dastanımda yoxdur, azacıq yalan" [11, 29]

"İskəndərnamə"də şairin bilib-eşitdiyi rəvayət və əfsanələrdən istifadə etdiyinə bircə işarə, bircə eyham belə yoxdur; əksinə, şair açıqca deyir ki:
"Yazsaydım hər bilib, hər eşidəni
Yalana çəkərdi sözün yüyəni" [11, s. 43]
Nizami tarixi hadisələri, oxuduğu və eşitdiklərini seçməkdə, saf-çürük etməkdə ağıl və zəka sahibi idi; məs., "İskədərnamə"də İskəndərin doğuluşuna, əsil-nəsəbinə dair söylənilən rəvayətləri xatırlayıb bunları rədd edir; məsələyə münasibətini bildirir:

"Bunlarda həqiqət görmədim bir az,
Tarixçi bunları qələmə almaz" [19, s.63]

deyə özünü tarixçi sayır və məsələyə münasibətini bildirir, əsl həqiqəti söyləyir.

"Doğrusu budur ki, bilir hər diyar
Feyləqus oğludur böyük tacıdar" [19, s.63]

Biz Nizaminin poeziyasına - ağlına, zəkasına inanırıqsa, müraciət etdiyi dəlillərin də tarixiliyinə inanmalı, bu dəlillərə ciddi münasibət bəsləməliyik.
Nizaminin İskəndərin Azərbaycana yürüşü ilə əlaqədar verdiyi bəzi bədii həqiqətlərə, dəlillərə diqqət edək və bunları tarixi həqiqətlər və dəlillərlə tutuşduraq.
İskəndər Bərdə (e.ə. hürum /horum/) padşahı Nüşabə ilə görüşür… sonra Şirvandan keçib, dərbəndə səfər edir:

"Elə ki, Əlburzə yol aldı ordu,
Hər yerdə şahdan bir naib oturdu.
Bu çətin yollarda heç yorulmadan,
Ovçu aslan kimi keçdi Şirvandan

Açaraq öz istək qol-qanatını,
Oradan Dərbəndə sürdü atını"[11,s. 223].

Dərbənd ətrafında dağlılar "qıpçaqların dəhşətli basqınları"ndan şikayətlənib İskəndərdən kömək istəyirlər. İskəndər "Dərbəndə böyük səd çəkdirir"; o, qıpçaq çöllərinə yön alır; "köçərilər", "çöl xalqı" adlanan qıpçaqların hökmdarı ilə görüşür; İskəndər ordusu "qıpçaqla qaynaşan boz çöllər görür" [11, s. 229, 309] və hb.
Y.E.Bertels İskəndərin Azərbaycana gəlməsi, Nüşabənin yanına getməsi və Dərbənddə intizam yaratması epizodlarını xatırladaraq yazır: "Nizaminin əsərlərində elə dəlillərə rast gəlirik ki, onların mənbələri məlum deyildir. Görünür ki, Nizami Azərbaycan xalq rəvayətlərindən istifadə edirdi. İskəndər haqqında əfsanə indiyə kimi Azərbaycan xalqının dilində dastan olmuşdur. Nizaminin bu mövzunu seçməsi faktının özü də göstərir ki, onun zamanında da bu rəvayətlər vardı" [11, s. IX].
Rəvayət elə-belə, öz-özündən yaranmır. Əgər İskəndər haqqında "Nizaminin zamanında da rəvayətlər vardı"sa, bu rəvayətlərin tarixi, kökü, əsası da olmalı idi… Nizami də məhz bu kökə, əsasa istinad etmiş, ilk və "ən qədim tarixi" mənbələrə əsaslanmışdı. Nizaminin bədii şəkildə təsvir etdiyi hadisələr real tarixi hadisələrdir. İskəndər Qafqaza, Azərbaycana (habelə Gürcüstana), Uyğur ellərinə gəlmiş, xaqanlarla diplomatik münasibətlərdə olmuşdur. Bərdəyə də gələ, Şirvandan keçib dərbəndə də gedə bilərdi…
Makedoniyalı İskəndərin Qafqaza, Atropatenaya və Albaniyaya, yəni Azərbaycana səfərini tarixi mənbələr təsdiq etməkdədir. Hələlik, bizə məlum olan mənbələr aşağıdakılardır:
Yunan mənbələri. Flavi Arrian (II əsr), "İskəndərin yürüşləri" (yeddi kitab) əsərində "Eradan əvvəl IV əsrdə Alban qəbilələri və sakasenlərin Makedoniyalı İskəndərə qarşı çıxdıqlarını xatırladır; Atropatın İskəndərə yüzlərlə amazon qızlar bağışladığını söyləyir" [27, s. 222-223].
"Albaniya tarixi"ndə Mesrop Moştosun xristiyanlığı təbliğilə əlaqədar deyilir: "O, Udi ölkəsində, Albaniyada, Lipin və Kaspidə, Çor keçidləri vilayətlərində və başqa, Makedoniyalı İskəndərin əsir edib apardığı və böyük Qafqaz dağlarının ətrafında yerləşdirdiyi tayfalar arasında, qarqarlar, kamiçyentaqlar arasında, onların çoxdan qəbul etdikləri, lakin unutduqları allaha inam adətlərini öyrənərək, onların inamlarına müraciətlə öz İncil moizələrini yayırdı" [46, s. 49] - Kursiv bizimdir.
Siriya - nəsrani mənbələri. Burada Makedoniyalı İskəndərin Şərqə səfərindən danışılır; Dərbənd keçidindəki dəmir qapıların tikilməsi onun adına yazılır: "Makedoniyalı Filippin oğlu İskəndər fədakarlıq göstərib dünyanın axırınadək getmiş və hunlar daha (cənuba) keçib ölkəni qarət edə bilməsinlər deyə bu şimal küləyinin qabağını kəsmiş - dəmir qapılar dikəltmişdir" [65, s.38].
Gürcü mənbələri. Bu mənbələr İskəndərin Qafqaza səfəri, Gürcüstanda olması ilə əlaqədar daha ətraflı və daha dəqiq məlumatlar verir. XII əsrdə yazılmış gürcü salnamələrində deyilir: "Makedoniyalı İskəndər qərbdən zühur etmiş, cənuba getmiş, şimala yönəlmiş, Qafqazdan keçmiş və Gürcüstana gəlib çıxmışdı" [35, s. 1-6]. Salnamə davam edir: "İskəndər padşah Lota nəsli evladlarını sıxışdırıb şimal ölkəsinə geri çəkilməyə məcbur edərkən o, əvvəlcə Kür çayının axarı üzrə yaşayan sərt buntürk tayfaları və Kürün ətrafındakı dörd şəhərlə qarşılaşdı. O, Sarkine, Kaspi, Urbnisi, Odzraxe şəhərləri və onların bu qalaları: Sixedidi, Sarkine qalası, Uplis-sixe, Kaspi qalası, Urbnis və Odzraxe qalaları ilə üz-üzə gəldi" [35, s. 1-6].
Belə anlaşılır ki, Sarkine və Kaspi qalaları buntürklərə məxsusmuş və əsası onlar tərəfindən qoyulmuşdur. Kaspilər qədim iskit-türk tayfalarındandı, odur ki, şəhər-qala adı kimi Kaspi sözünün özü burada az söz demir, bu şəhər-qalaya, təbii olaraq, onlar öz adını qoymuşlar. Demək, kaspilərin orada mövcudluğu tarixi daha qədim, m.ö IV əsrdən əvvəl imiş və gürcülər kaspiləri, habelə buntürkləri yaxşı üzdən tanıyırdılar, onların mərdliyi, igidliyi və qocalığına bələd idilər ki, bərk ayaqda onlara arxalanır, sığınırdılar. Salnaməni gürcü dilindən ruscaya tərcümə edən Y.S.Takayşvili bu münasibətlə çıxarışda belə bir qeyd verir: "Gürcü salnaməsi Kartlis Sxovrebanın yazdığına görə, buntürklər və ya türklər, başqa sözlə, turanlılar gələcəkdə fars hökmdarı Keyxosronu və ya Keyxosroyu öz sərhədlərindən sıxışdırıb çıxarmaq üçün Kurgen, yəni Kaspi dənizindən Kür çayı boyunca yuxarı yeriyərək Msxetiyə 28 (başqa varianta görə 28000) ailə gəldi. Msxeti mamasaxli və bütün kartvellərin, yəni gürcülərin müsaidəsi ilə farslara qarşı mübarizədə öz köməklərini vəd edən buntürklər Msxetidən qərbdə qaya kahalarında yerləşdirildi. Onların möhkəm istehkama çevirdiyi bu yer nəticədə Sarkine və ya Sarkineti adını aldı ki, mənası dəmir tapılan yer deməkdir" [35, s. 1-6].
Yenə "Salnamə"də deyilir: "O (İskəndər) onları (buntürkləri) şəhərlərdən sıxışdırmaq istədi, amma onların alınmaz qalaları, habelə möhkəm bərkidilmiş şəhərlərilə qarşılaşdı, o vaxt bunu edə bilmədi" [35, s.1-6]. Daha sonra: "Bizim salnaməyə görə, Makedoniyalı İskəndər Gürcüstana iki dəfə daxil olmuşdur. Birinci dəfə o, buntürkləri məğlub edə bilmədi, amma ikinci dəfə onları məğlubiyyətə uğratdı. Bir müddət sonra dünya padşahı İskəndər üç şəhəri və qalanı, habelə silahlı hunları məğlub etdi. O, təkcə Sarkine şəhərilə on bir ay vuruşdu… sonra Sarkineni aldı; həmin buntürklər şəhəri tərk etməli oldu və oradan yığışıb getdilər" [35, s.1-6].
"Salnamə"də tez-tez müraciət edilən "buntürk" sözü və bu sözə tərcüməçinin mənbələrə əsaslanaraq verdiyi şərh xüsusilə diqqəti cəlb edir: "Buntürk sözü iki sözdən ibarətdir: "bun" gürcücə "buni" və "türk" gürcücə "turki". İkinci sözün mənası məlumdur, turanlıların adı, türk mənşəli adam deməkdir. Birinci söz Savvi-Sulxan Orbeliani lüğətində, habelə D.Çubinovda nizə tutacağı mənasında izah olunur. bu söz gürcücə deyil; görünür, gürcü dilində o, həmişə nizə mənasını verib; axı elə olur ki, əşyanın bir hissəsinin adı həmin əşyanın özünə köçürülür. Belə bir fikrə əsaslandıqda "bun-türk" nizəli türklər mənasını vermiş olur" [35, s. 1-6].
"Qədim türk lüğəti"ndə (DTS-da) "bun" sözünün türk mənşəli söz olduğu və qədim uyğur kitabələrində işləndiyi, əsas, özül, təməl, bünövrə mənalarını verdiyi göstərilir [33 a, s.124]. Belə olan surətdə m.ö VI-IV əsr buntürkləri "əsas türklər", "əsl türklər","özül türklər"… mənalarına tam uyğun gəlir.
Buntürklər Azərbaycanda təsadüfi və gəldi-gedər xalq deyildi, onlar məhz m.ö 530-cu illərdə Araz üstündə Kirin başını kəsib qan tuluğuna atdırmış Tomirisi ananın övladları və ya Azərbaycan torpağında b.e.-nın VI-VII əsrlərində "Dədə Qorqud"u - "Oğuznamə"ni yaratmış xalqın babaları idilər ki, onların bir hissəsi müəyyən razılıq əsasında m.ö VI əsrdə gürcülərə köməyə gedibmişlər. Bu faktlar Azərbaycan-gürcü ictimai-siyasi əlaqələrinin də çox dərin kökləri olduğunu, habelə indi Gürcüstan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların orada məskunlaşması tarixinin məhz m.ö VI əsrdən gec olmadığını təsdiq edir. Ehtimal ki, qədim gürcülər İran qəsbkarlarına qarşı mübarizədə qüvvələri birləşdirmək, Kirin (və ya Keyxosrovun) başını əzmək məqsədilə qonşu xalqın Azərbaycan buntürkləri içərisindən 28000 ailəni dəvət etmiş, onları qədim Msxetinin qərbində, Kürün sağ və sol sahil yarqanları boyunca yerləşdirmiş və bu tarixi faktı "Salnamə"lərinə də salmışlar. Bu o tarix idi ki, artıq qeyd edildiyi kimi, İran şahı Kir (Keyxosrov) Araz hökmdarı Tomirisi hədələyir, müxtəlif fənd və hiylələrlə Azərbaycan torpağını zəbt etmək istəyirdi. Məhz bu təhlükəyə qarşı gürcülər də tədbirlər görmüş, hazırlanmış və Kaspi-Kür boyunca sakin olan turanlıları köməyə dəvət etmişdilər…
Lakin tarix elə gətirmiş ki, Araz üzərində düşmənin başı əzilmiş, təhlükə sovuşmuşdu; buntürklər isə orada qalıb mütəmadi olaraq qala və istehkamları möhkəmlətmiş və təxminən iki əsr, sonra Makedoniyalı İskəndərin qoşunlarına qarşı dayanmalı olmuş, son nəfəsədək öz qüdrətini nümayiş etdirmişlər.
Nizaminin təsvirinə görə Azərbaycanda da İskəndəri bu döyüşkən xalq qarşılamışdı. Nizami bunu tarixi həqiqətə əsaslanaraq yazmışdı. Yəqin ki, Sarkine qalasında ciddi müqavimətə rast gələn və məğlubiyyətə uğrayan Makedoniya fatehi Bərdədə bu xalqla, Bərdə padşahı Nüşabə ilə, habelə Orta Asiya türk xalqları ilə ehtiyatla davranmalı, onlarla hesablaşmalı olmuşdu…
Beləliklə, mövcud tarixi qaynaqlar Nizaminin tarixi hadisələrə münasibətdə məhz böyük sədaqətini təsdiq edir.
Qədim türk mənbələri. Mahmud Kaşğarlının m.ö IV əsr yunan-türk münasibətlərinə dair xatırlatdığı və Nizaminin "İskəndərnamə"də istifadə etdiyi dəlillərlə tam uyğun gələn məlumatları da bu tarixi həqiqətlərlə səsləşir.
Mahmud Kaşğarlı yazır:
"Türk xaqanı vuruşmaq üçün Zülqərneyin üzərinə gənclərdən ibarət bir bölük əskər göndərir. Xaqanın vəziri ona deyir: "Sən Zülqərney qarşısına gəncləri göndərdin, onların içərisində sınanmış təcrübəli, döyüşkən adamların olması lazımdır" [61, I, s. 99].
Belə anlaşılır ki, Xaqan vəzirin sözünə əhəmiyyət vermir, məhz İskəndərin qarşısına gənc, təcrübəsiz qoşun göndərməklə, ona "həddini tanıtmaq" istəyir, onunla barışır və bu həqiqəti Nizami də "İskəndərnamə"də verir.
Mahmud Kaşğarlı davam edir:
"Zülqərney türk xaqanı ilə barışdıqdan sonra şəhərlər saldırmışdır. Zülqərneyin saldırdığı "Sülmi", "Qoçu", "Canbalıq", "Beşbalıq", "Yenibalıq" adlı şəhərlərdir" [61, I, s.112].
Əgər bu şəhər adları İskəndər zamanından qalmadırsa, sırf türk mənşəli sözlər kimi türk xalqlarının tarixində müstəsna əhəmiyyəti ola bilər. İskəndərin türk ellərində şəhərlər saldırması, hətta bəzi müasir məşhur şəhərlərin İskəndər tərəfindən əsası qoyulduğu fikri eynilə Nizamidə də var. hələ "İskəndərnamə"nin başlanğıcında, "Dastanın xülasəsi və İskəndərin cahangirlik tarixi" fəslində Nizami yazmışdı:

"Hinddən başlayaraq Yunana qədər,
Hər yerdə tikdirdi böyük şəhərlər.
Səmərqənd şəhrinə o verdi zivər,
Cəndi də tikdirmiş böyük İskəndər.
"Həri"də yadigar qalmışdır ondan
Varmıdır belə bir məmləkət quran?!
Dərbəndi deyirlər İskəndər qurdu
Əqliylə o şəhrə böyük səd vurdu…" [11, s. 41].

Çin səfərindən qayıdarkən "Xaqanın İskəndəri qonaq etməsi" fəslində Nizami yenidən xatırladır ki:

"Nə qədər var, dövlət almışdı Çindən,
Qaldığı yerlərdə dağıtdı şən-şən.
Şənləndi o yerdə viranə yerlər.
Yenidən saldırdı bir neçə şəhər.
Səmərqənd ki, dünya sevinir ona
Deyirlər İskəndər etmişdir bina" [11, s.502].

Mahmud Kaşğarlıda da, Nizamidə də İskəndərin saldırdığı beş şəhərin adı çəkilir. Lakin şəhərlərin adları başqa şəkillərdə təqdim olunur. Nizami XII əsr şəhərlərinin müasir adından çıxış edir, bəzən onların tarixinə nəzər salır, vaxtilə başqa adlar daşıdığını deyir; İskəndər tərəfindən ya əsası qoyulduğu və ya bərpa edildiyinə işarələr vurur: "Səmərqəndə zivər verdi", "Dərbəndə böyük səd vurdu", "Bulqar şəhərini bərqərar etdi" və hb. Nizami tarixi həqiqəti gözləyərək, yeri gələndə şəhərlərin həm qədim - İskəndər dövründəki, həm də müasir - XII əsrdəki adlarını yanaşı çəkir:

"Hürum" adlanırdı bu yurd hər yerdə,
İndisə adına deyirlər Bərdə.
Və:
"Bulğar şəhərini o etdi bərqərar,
O şəhərin adıdır əslində Bum-qar" [11, s.195].

Mahmud Kaşğarlıda İskəndərin saldırdığı şəhər adları tərkibcə sırf türkcə olub, miladdan əvvəlki IV-III əsrlərlə səsləşir, zamanına daha yaxın görünür…
Bu məlumatlar köçəri iskit-türk xalqlarının tarxində tam yeni dövrün - köçərilikdən oturaq həyata keçid dövrünün başlanğıcına da işarələrdir.
Mahmud Kaşğarlı yazır:
"Zülqərney türk ölkəsinə yönəldiyi vaxtlarda türklərn çox qüdrətli və böyük ordusu olan Şu adlı gənc bir xaqanları vardı… Xaqan Şuya Zülqərneyin yaxınlaşdığı xəbərini vermiş və demişdir: nə buyurursunuz, əmriniz nədir? Vuruşmaqmı? Xaqan dərhal təbilləri çaldıraraq, yığışıb şərqə tərəf hərəkət etməyə əmr verir" [61, III, s. 413, 414].
Burada geriyə çəkilmə bir siyasət olub, strateji cəhətdən əsaslandırılır. Xaqan Şu deyir: "Zülqərney dediyiniz şəxs bir yolçudur. Bir yerdə qərar tutmaz. Buradan da keçib gedər. Biz də öz yerimizdə qalarıq" [61, III, s. 415, 416].
Nizami elə bil eyni faktı götürüb nəzmə çəkmişdir. İskəndərin hücumu, türk ellərinə gəlişi ilə əlaqədar məsləhət üçün Xaqan öz vəzirinə müraciətlə deyir:

"Bilmirəm bu şahın nədir istəyi?
Ölkəyə gəlməkdən nədir diləyi?"
Xaqana söylədi ağıllı vəzir:
"Çətindir göstərmək sənə bir tədbir…
Onunla bircə ay get keçin bir az,
Bu yerdə yad olan çox uzun qalmaz…
Çalış ki, bu qara əjdaha bədən
Hörmətlə sovuşsun bizim ölkədən" [11, s. 279-280].

Mahmud Kaşğarlı yazır:
"Zülqərney uyğur ellərinə yaxınlaşdıqda türk xaqanı ona qarşı dörd min əsgər göndərir; dəbilqələrinə şahin qanadları taxmış əsgərlər qabağa ox atdıqları kimi, arxaya da ox atırmışlar. Zülqərney çaşıb qalmış və demiş: "Bunlar öz-özlərini girləyərlər, başqasının azuqəsinə möhtac olmazlar, çünki bunların əlindən ov qurtarmaz, istədikləri zaman ovlayıb yeyə bilərlər" [61, I, s. 111, 112].
Bütün bunlar bir-birini tamamlayan dəlillərdir və mötəbər mənbələrdən gəlir. mahmud Kaşğarlıdan yüz il sonra yaşamışsa da, onun "Divan"ındakı məlumatlardan Nizaminin xəbəri olmaya bilərdi. Çünki Kaşğarlının əsəri Bağdadda yazılmış, əlyazması olmuş, sonra da itmiş, ancaq XIX əsrin sonlarında ortaya çıxmışdır. Lakin bu məlumatların bir-birini tamamlaması faktı göstərir ki, biri filoloq-dilçi alim, digəri şair-sənətkar kimi eyni mötəbər mənbəyə və ya mənbələrə isnad etmişlər. Bu isə türk xalqlarının, o sıradan Azərbaycan xalqının qədim, bizim eradan əvvəlki dövr tarixini öyrənmək üçün böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir.
Artıq qeyd edildiyi kimi, XII əsrdə yazılmış gürcü "Salnaməsi" məlumat verir ki, Makedoniyalı İskəndər Gürcüstana iki dəfə daxil olmuşdur. Nizami də təsvir edir ki, Makedoniyalı İskəndər Azərbaycana iki dəfə daxil olmuşdur. Bu məlumatların bir-birinə uyğun gəlməsi faktının özü də tarixi həqiqətin təsdiqinə az kömək etmir.
Makedoniyalı İskəndərin hərbi səfər etdiyi ölkələrdə şəhərlər saldırdığı, abadlıq işləri apardığı, kanallar çəkdirdiyi və s. kimi dəlillər tarixi mənbələrdə var.
Strabon deyir ki, Asiyanın vilayətlərində, "Baktriya və Soqdianada İskəndər 8 şəhər bina etmiş və bir neçəsini dağıtmışdır" [56, s. 488].
VI-VII əsrlər Bizans tarixçisi F.Simokatta yazır ki, Orta Asiya və Çin sərhəddi rayonundakı Tavqast şəhərinin, habelə ondan bir qədər aralıda yerləşən Xudban şəhərinin də bünövrəsi İskəndər tərəfindən qoyulmuşdur [55, s.162].
XII əsr Gürcü mənbələrində deyilir ki, İskəndər Sarkine qalasını on bir ay mühasirədə saxlarkən, "ondan qərb tərəfdə yerləşmişdi, üzüm bağları saldırırdı, Ksani çayından suvarma kanalı çəkdirirdi, kanalı qorumaq üçün gözətçilər də qoymuşdu" [35, s.6].
Bütün bunlar bir daha inandırır ki, Nizami İskəndər haqqında tarixdə nə vardı, nə məlum idi, onu da yazmışdı, özündən heç nə uydurmamışdı.
Makedoniyalı İskəndərlə Yunan-Azərbaycan iqtisadi-siyasi və mədəni əlaqələrinin tam yeni dövrü başlanır. Bunu Azərbaycan ərazisində indi də tapılmaqda və qeydə alınmaqda olan İskəndər sikkələri və anbar tapıntıları bir daha təsdiq etməkdədir. Bu sahənin görkəmli mütəxəssisi prof. Y.A.Paxomov yazır: "Həqiqətən indiki Azərbaycan ərazisində eradan əvvəlki III əsrədək heç bir sikkə tapılmamış və anbar tapıntı qeydə alınmamışdır". O, davam edir: "Azərbaycanda tapılmış ən ilkin sikkələr Makedoniyalı İskəndərin sikkələridir (eramızdan əvvəl 336-323)" [29, s. 106-107].
Belə olan surətdə Azərbaycan ərazisində - onun bugünkü əsas mədəni mərkəzlərində: "Bərdə və ətrafında, gəncədə və ətrafında, Naxçıvanda, Ordubad və ətrafında, Mingəçevirdə, Astarada Biləsüvar yaxınlığında, Füzulidə, Xarabagilanda, Qarabəylərdə, Təzəkənddə, Qaradonlu yaxınlığında Gülüstan qalasında, Qəbələdə, Yaloylutəpədə, Küdri kəndində, Çuxuryurtda, Astraxankada və Xınıslıda tapıldığı qeyd olunan" [29, s.112-113] yunan sikkələri m.ə IV əsrdə bu torpağa necə düşmüş və o vaxtlar bu torpaqlarda yaşayan və bu sikkələrdən istifadə edən əsas xalq hansı xalq idi!?
Bu fakt gürcü "salnamələri"nin, habelə Kaşğarlının verdiyi məlumatların, Nizaminin də yazdıqlarının doğru olduğunu və onların çox mötəbər tarixi mənbələrə əsaslandığını təsdiq edir.
F.Arrian yazırdı ki: "İskəndər 80 nəfər "dostunu" ən adlı-sanlı fars və hindlilərin qızları ilə evləndirmişdi. Kəbin fars adətincə kəsilmişdi" və "Hamısına cehizi İskəndər vermişdi" [27, s.15]. Görünür, İskəndər Azərbaycanda da belə etmişdi. Öz sərkərdələrindən birinə Nüşabəni ərə vermişdi.
Nizaminin Nüşabə ilə İskəndərin sərkərdəsi Dəvalinin toy mərasimini və İskəndərin onlara verdiyi bəxşişlərin təsvirindən bu sətirləri xatırlayaq:

"Bu mübarək ayin yetincə başa,
Verdi çox xəzinə, tutdu daş-qaşa.
Şövkətlə göndərdi yenə Bərdəyə,
O gözəl ölkəni ucaltsın deyə.
Ölkəni təmirə sərvət, mal verdi,
Yol xərci bir yana, çox cəlal verdi" [11, s.357].

İndi Azərbaycan ərazisində tapılan "İskəndər sikkələri", anbar tapıntılar, bizcə, bu "xəzinə"dən, bu "daş-qaşdan", bu "cah-cəlal"dan qalmadır. Makedoniyalı İskəndərin sikkələri ilk dəfə məhz onun özü ilə gəlib Atropatenaya - Azərbaycana çıxmış və o vaxtdan ölkənin bütün mədəni mərkəzlərinə yayılmışdır…
Makedoniyalı İskəndərin Azərbaycana səfərilə əlaqədar "İskəndərnamə"dəki bir sıra tarixi ad və toponim sözlər də həqiqətə yan almaq üçün az söz demir.
Nizami türk ölkəsinə İskəndərin ikinci səfərindən söhbət açır. İskəndər Çindən qayıdarkən onun sərkərdələrindən biri - Abxaz hökmdarı Dəvali ona xəbər verir ki:

"Gördüyün o Bərdə olmuşdur viran,
O zəngin şəhərdən qalmamış nişan.
Gözəl Nüşabəni almışlar əsir,
İşrət qədəhini qırmışlar bir-bir…" [11, s.305].

İskəndər bu bəd xəbərdən hədsiz kədərlənir, hökmdarın qərarı qəti olur; bu münasibətlə müşavirə çağırır. Qoşun başçılarını, sərkərdələri ətrafına toplayır. Nizami məsləhətə toplaşan sərkərdələri belə təqdim edir:

"Padşahı igidlər almış ortaya,
Bənzərdi dörd yanı ulduzlu aya.
Qara xan Xətadan, Qur xan Xütəndən,
Dəbis Mədayindən, Vəlid Yəməndən,
Dəvali Abxazdan, hindi də Reydən…
" [11, s.317].

Adları ilk sırada xatırlanan Qara xan, qur xan türk sərkərdələridir; başçılıq etdikləri qoşun da türk qoşunudur. Bu adların tarixi çox qədimlərə gedir; "nəcabətli", "əsilzadə" mənalarını verən "qur" rütbəsi də çox qədimdir, söz bu gün üçün arxaikdir… Bu adların eradan əvvəl məhz bu şəkildə ola biləcəyi tamamilə ağıla uyğundur; bu adda sərkərdələrin İskəndər zamanının, daha dürüst desək, İskəndərin Azərbaycana gəldiyi dövrün tarixi şəxsiyyətləri olduğuna da inanmaq olar. Qara xan, qur xan Bərdə padşahlığı ordusunun sərkərdələrindən ola bilərdi. İskəndər məhz nüşabəni əsirlikdən qurtarmaq üçün onları səfərbər etmişdi. Vuruş səhnələrini verərkən Nizaminin türklərin yenilməzliyini, igidlik, cəsarət və şücaətini böyük fərəhlə, məhəbbətlə təsviri də bu fikrə inamı artırır.

"Əlinə yay alsa nişançı türklər,
Atdığı hər oxla bir ordu enər…"
"Göyləri sarsıdan təbil və boru,
Yerlərin qarnına salırdı buru.
Zorba türk borusu etdikcə şiddət,
Türklərin qoluna gəlirdi qüvvət…
Nizədən qamışlıq olmuş yer üzü
Dağ çökür çuxura yedikcə gürzü.
Türklərin ucuyla nizə ucalır,
Düşmən öz qanıyla dəstamaz alır" [11, s.271].

İskəndər Nüşabəni əsirlikdən azad edir və Abxaz hökmdarı Dəvali ilə onun kəbin mərasimini qurur; böyük hörmət və cah-cəlalla onları Bərdəyə yola salır.

"Verdi Dəvaliyə qızın əlini,
Nigahla bağladı ona gəlini" [11, s.357].

Dədə Qorqud"da Abxaz-Oğuz əlaqələrinə dair maraqlı işarələr var. oğuz igidləri özlərinə qız seçmək, ömür yoldaşı gətirmək məqsədilə Abxaz elinə can atır, səfər edirlər. Bu təsadüfi ola bilməzdi. Düşünürsən ki, Oğuz igidlərini Abxaz elinə bağlayan səbəb, genetik tel, əsas vardı. "Kitab"da bu ölkəyə xan Abxaz eli ("Qan Abqaza") deyə ehtiramla müraciətin özü də diqqəti cəlb edir. V.V.Bartold "Dədə Qorqud"un ruscaya tərcüməsində mətndə bu ifadəni "krovajadnıy" (qanlı, qana həris) şəklində vermişsə də, "İzahat"da bunu "qan-qağan Abqaza" qeydilə düzəltmişdir [39, s.269]. "Xan" və "xaqan" rütbələri isə, çox qədim olub, türklərlə bağlıdır. Tarixi bir əsas olmadan "Dədə Qorqud"da Abxaziyaya belə müraciət edilməzdi. İstər tarixdə, istərsə də bədii əsərlərdə bu çin, bu rütbə, necə gəldi, elə-belə paylanmamışdı. Və s. və i.a.
Nizami bu məlumatları, bu tarixi hadisələri, bədii təsvirlə versə də, ilk mənbələrə - tarixə əsaslanır, buna görə də elmi mahiyyət kəsb edir. Böyük Nizami şək-şübhə yeri qalmasın deyə dönə-dönə yazırdı:

"Ən doğru sözlər ki, oyadır maraq,
Tarixdən onları bir-bir alaraq,
Düzdüm dastanıma əsər yaratdım,
Ağla sığmayanı büsbütün atdım" [11, s.39-40].

Beləliklə, bugün dilimizdə fəal işlənən Qara xan //Qaraxan mürəkkəb adının, söz birləşməsinin tarixi miladdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxmış olur. Nizamidə Qara xan İskəndər ordusuna xidmət göstərən sərkərdələrdən biri idi. V-VI əsrlərdə "Orxon-Yenisey" kitabələrində Qara xan şəxsiyyəti xatırlanır. VI əsrdə Oğuz elinin başçısı Qara xan Qorqud Atanı Məhəmməd peyğəmbərin yanına göndərmişdi və s. Əlbəttə, bu "Qara xan"lar ayrı-ayrı dövrlərdə yaşamış, müxtəlif çin və rütbəli tarixi şəxsiyyətlər idi; onların adları ənənvi olaraq keçib gəlirdi, əksərən də "qara" sözü "böyük" mənasını ifa edir, böyük xan, əzəmətli xan-sərkərdə, başçı xan məzmununda işlənirdi… Əgər bugünkü bir adın və ya bir ifadənin, cümlənin izi ilə qədimlərə gedib çıxırıqsa, sabah, ya o biri gün başqa bir sözün, ifadənin, cümlənin və habelə bütövlüklə dilin dərin qatlarını qaldıra, onun tarixinin daha qədim və qaranlıq dövrlərini işıqlandıra bilərik…
Beləliklə, İskəndər Azərbaycana, Orta Asiyaya hərbi səfər edərkən, başda Nüşabə olmaqla, türk xaqanları ilə ehtiyatlı davranmış, onların tədbiri, ağlı önündə bəzən çaşıb qalmış, yeri gəldikdə onlarla hesablaşmalı olmuşdur. Məhz İskəndərin Azərbaycana səfəri, dostluğu, sülh, əmin-amanlıq münasibətləri və s. xalqımızın tarixinin açılmamış səhifələrindən sayıla bilər.
Lakin bütün bu dəlillərin müqabilində nizamişünaslar hələ də iddia edirlər ki: "Nizami İskəndərin tarixi simasını əsas götürə bilməzdi. Onun əlinin altında lazımi material yoxdu, bir də tarixi İskəndər onda heç bir maraq oyandırmırdı. O, tamamilə şüurlu olaraq İskəndəri öz zamanına gətirir, bundan başqa onu Azərbaycanla bağlayır, onun başlıca müharibə qəhrəmanlıqlarını Bərdə şəhərinə keçirir" (11, s. XII). Bu fikir Nizaminin tarixə həqiqi münasibətini şübhə altına alır, "şüurlu surətdə" onun tarixi təhrif etdiyini, "bədii yalan" söylədiyini deyir. Maraqlıdır ki, sonrakı tədqiqatçılar da bundan irəli gedə bilmir, E.Bertelsin həmin fikrinə düzəliş vermək, onu təzkib etmək əvəzinə, onu təkrar edirlər: "Nizami İskəndəri öz doğma yurdu Azərbaycana gətirmək üçün şüurlu surətdə anoxronizmə yol verir" [19, s.13]. Anoxronizm - tarix səhvi deməkdir.
Bu fikir heç vəchlə özünü doğrultmur. Q.Əliyevin "İskəndərnamə"yə yazdığı "Ön söz"də gətirdiyi dəlillər və Nizami əsərlərinə müraciətlə xatırlatdığı misra və beytlər də gəldiyi bu nəticəni rədd edir.
Nizami tarixə, tarixi hadisələrə sədaqətlə yanaşmışdı. Bunu danmaq, qiymətləndirməmək, habelə onu ədəbi, elmi və fəlsəfi zəmindən ayırmaq demək olardı. "Nizami əsərlərinin el variantları"nda İskəndər və onun Azərbaycanla bağlı əhvalatlarına dair 20-dən artıq hekayə-rəvayət verilib. Bunlar Nizamidən əvvəlki dövrün məhsuludur. Xalq görmədiyinə, müşahidə etmədiyinə, duymadığına öz münasibəti və rəyini bildirmir, onu heç vaxt sinəsinə yazmır və xatırlamır. Nizaminin özü də bu xalq rəvayətlərindən istifadə etmişdi.
Bütün tədqiq və şərh etdiyimiz tarixi dəlil və həqiqətlər bir yana, təkcə bugünədək gəlib çatan, elin yaddaşındakı rəvayətlər İskəndərin Azərbaycanda olmasını, Bərdə padşahı ilə görüşünü, münasibətlərini və s. təsdiq üçün kifayətdir.
Dahi əsəntkarlar özlərindən heç nə uydurmur; söz yox, mövcud həqiqəti, tarixi hadisələri bir qədər bəzəyir, bədii dona geydirir, ona zinət verir. Bunu şair özü də dönə-dönə etiraf edib:

"Düzdüm bu tarixdən elə bir dastan,
Könlündə bir sevinc duysun oxuyan,
Çox incəlik gəzsən, axtarsan yəni
Yalana aparar sözün yüyəni.
Yazdığım sözlərə verməsəm zivər,
Yenilik verməz o köhnə nəğmələr" [19, s.57-58].

Beləliklə, Nizami tədqiqatçılarının şairin tarixə baxışını başa düşməmələri, əslində isə qərəz və təhrifi tarixi həqiqətlərin üstünə kölgə salıb, əsl tariximizin öyrənilməsinə mane olub. Təkcə Makedoniyalı İskəndərlə bağlı həqiqətlərin danılması və inkarı, yəni bu məsələlərə Nizaminin tarixi təhrifi kimi baxılması o vaxt imperiyanın ideoloji əsaslarına uyğun bir münasibət idi; belə ki, İskəndərin Azərbaycanda, Orta Asiyada, Dərbənddə olması ilə çox qaranlıq məsələlər aydınlaşırdı, türk tarixi, türk əzəməti ortaya çıxırdı. Bu isə o vaxtki Sovet ideologiyasına ağır zərbə id; Necə ola bilərdi, necə məqbul olardı ki, m.ö 3-4-cü əsrlərdə Azərbaycan-türk xalqı qüdrətli dövlətçilik ənənələrinə malik olsun, Bərdə hökmdarı Nüşabə Makedoniya fatihinin qarşısına təsvir edildiyi şəkildə çıxsın, qoşunu ilə birlikdə ona verdiyi ziyafətdə ortaya 101 növ xörək və şirniyyat dəsgahı və s. gətirilsin!? Bu ki, rus tədqiqatının "Türklər, Azərbaycan xalqı köçəri olub, vəhşi olub, mədəniyyətsiz olub və s." - ittihamlarını alt-üst edirdi. "Həqiqətin ağzına daş dasmaq" üçün Nizaminin "şüurlu surətdə İskəndəri Azərbaycana gətirməkdə, "Anoxronizmdə" - tarixi təhrifdə ittiham etmək lazım idi ki, bu tarixi həqiqətlər ört-basdır edilsin, inamsızlıq yaradılsın, bunların boş və uydurma olduğu göstərilsin. Bu, həm də Pyotrun "Vəsiyyəti"ndə qoyulan və rus tədqiqatlarında türkə qarşı əsas götürülən motivlə əlaqədar idi: "Müsəlmanları tamam özləri hiss etmədən, mümkün olduğu qədər qəhr etmək, azaltmaq lazımdır" [21, s. 81]… Bu fikir, bu ideya tədqiqatlarda, xüsusilə tarixin öyrənilməsində əsas götürülürdü.
İndiki "Azərbaycan tarixi" də elə bu ruhda, bu səviyyədə, "Olduğu kimi yox, olmadığı kimi" yazılıb, yazdırılıb… İndi ki, Sovet imperiyası yoxdur, Sovet ideologiyası da keçən əsrdə qalıb...



__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:03   #43
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

6. Nizami və Flavi Arrian



Makedoniyalı İskəndərin qədim Azərbaycan səfərini təsdiq edən mənbələrdən biri və ən mötəbəri II əsr Yunan tarixçisi Flavi Arrianın əsəridir, onun "İskəndərin hərbi yürüşləri" əsərində Azərbaycan-Atropatena, İskəndərin bu ölkəyə hərbi səfəri, vuruşları və s. barədə ətraflı məlumat verilir. Onun yazdığına görə, Atropatena hökmdarı Atropatın komandanlığı altında iskit-sak, alban, girkan, tapur atlıları və kadusilər İskəndərə qarşı vuruşmuşlar: "İskit tayfasından olub Asiyada yaşayan saklar da Daranın bilavasitə müttəfiqi kimi" İskəndərə qarşı durmuşdu; Midiyalılara Atropat komandanlıq edirdi; kadusilər, albanlar və sakasenlər də midiyalıların tərəfində idi" [27, s.110] və hb.
Hələ Strabon yazırdı: "Saklar kimmerilər və trerlər kimi yürüş etmişdilər: yürüşlərin biri daha uzaq, digəri isə yaxın məsafəyə olmuşdu. Onlar bu cür Baktriyanı tutdu və oraya özlərinin Sakasen adını qoydular, onlar kappadokiyalıların ölkəsinə, xüsusən ora qədər ki, o adamlar indi pontların adı ilə adlanan Yevksin dənizinədək yaşayırlar" [57, s.869, 911]. Sak//sakalar, artıq məlum olduğu kimi, iskit-türk tayfalarından idilər, hələ m.ö. təxminən IX-VI
əsrlərdə yürüş etmiş, Qara dənizədək gedib çıxıbmışlar…
Strabon Makedoniyalı İskəndərin Asiyanın Girkaniya, yəni Kaspi vilayətində olması, vilayətin çayları, məhsuldar torpaqları və s. barədə maraqlı məlumatlar verir: "Girkaniya, onunla üzbəüz tamam bərəkətli və geniş sahədir… Ölkənin xoş güzəranı bununla sübut olunur: bir üzüm tənəyi 38,88 litr, əncir ağacı 60 medimi çaxır verir; çörək güləşdən tökülən taxıldan alınır, arı becəsi ağaclara yığılır, bal isə yarpaqlardan sızır… Aristobulun dediyinə görə, Girkan meşələrində palıd ağacı bitir… Oks, hind çaylarından başqa onun Asiyada gördüyü ən böyük çaydır. Onun fikrincə, bu çayda gəmi işləyir (o da, Eratosfen də bu məlumatı Patrokldan götürüb) və çoxlu hind malları onun axdığı Girkan dənizinin aşağısına gətirilirdi, oradan onları Albaniyaya keçirirdilər və sonra Kir çayı və ardınca gələn yerlərlə Yevksin Pontuna çatdırırdılar. Qədimlərdə Oks heç xatırlanmır. Amma "Parfiyanların tarixi" əsərinin müəllifi Appollodor daim bu çayı Parfiya ölkəsinin çox yaxınından axan çay adlandırır" [56, s.482].
Strabonun məlumatına görə, hələ onun vaxtında Kaspi dənizi barədə İskəndərin şöhrətpərəstliyi arzusuna uyğun düşünülüb uydurulmuş rəvayətlər də vardır [56, s. 486].
Bu məlumatlarla F.Arrianın dedikləri tam uyğun gəlir. Lakin Arrian İskəndər haqqında daha dəqiq məxəzləri, sarayın arxiv sənədlərini araşdırmış, real dəlillərə daha çox diqqət yetirmişdi. V.V.Struve Arrianın rus dilinə tərcüməsinə ön sözündə deyir: "Arrian kamil tarixçidir və İskəndər onun üçün əfsanəvi qəhrəman deyil, tarixi şəxsiyyət idi: İskəndər haqqında nağıl danışan bütün yazıçılardan fərqli olaraq o, öz iş üsuluna və müraciət etdiyi məxəzlərə görə daha etibarlıdır. O, İskəndərin tarixi üçün tamam əvəzsiz materiallar: Makedoniyadan Hindistanadək onunla yol getmiş, onun bütün göstərişlərini yerinə yetirmiş və planlarının tərtibində iştirak etmiş müasirlərinin qeyd və xatirələrini əldə etmişdi…" [27, s. 3].
Nizami "İskəndərnamə"ni yazarkən, düşünürük ki, ən etibarlı məxəz kimi Flavi Arriana daha çox müraciət etmiş, ondan daha çox bəhrələnmişdir.
F.Arrian yazırdı: "İskəndər yürüş zamanı geri qalmış qoşun hissəsinin çatmasını gözlədi və Girkaniyaya yola düşdü. Bu ölkə Baktriyaya gedən yoldan solda yerləşirdi. Onu yüksək meşəli dağlar örtür, onun ardınca böyük dənizədək düzənlik başlanır. İskəndər Girkaniyaya gəlirdi; öyrənmişdi ki, Dara qoşununda qulluq edən yadellilər dağlara, tapurlara tərəf qaçmışlar, onları tapurlarla birgə tabe etmək istəyirdi" [27, s.124].
Strabon yazırdı: "İskəndər Arazdan keçib Persepolisin özünə gedib çıxmış"dı [56, s.677].
F.Arrian yazırdı: "İskəndər Qafqaz dağlarına gəlib çıxdı, orada şəhər saldı və ona İskəndəriyyə adı verdi. adətincə, Tanrıya qurban kəsdi…" [27, s.129]. Yenə Arrianın verdiyi məlumata görə, İskəndər öz qoşunu qarşısındakı nitqində özü deyir ki: "O, Qafqaz üzərindən keçib Kaspi keçidinin o tayına adlamışdı" [27, s. 220] və hb.
Əgər tarixi mənbələr göstərirsə ki, Makedoniyalı İskəndər Qafqaza gəlib və orada şəhər salıb, onda bu həqiqətin izinə düşmək olar. indiyədək xalqın yaddaşında qalıb yaşayan, elində-obasında hələ də izi qalıb öz qədim adı ilə şahidlik edən bir faktı da xatırlayaq.
Budur, Böyük Qafqazın mənzərəli cənub ətəklərindən birində Alazan-Həftəran vadisində - Şəkinin Orta Zəyzid kəndində geniş bir sahəni əhatə edən (indi burada üç-dörd ailənin evi və həyatyanı torpaq sahələri yerləşir) qala divarlarının qalıqları var; qalanın bürc yerləri və mərkəz gümbəzi aydınca sezilir, tamam dağılıb məhv olmuşsa da, yaddaşlarda adı qalmışdır: "İskəndər zülqərney qalası". Təəssüf ki, belə bir mühüm tarixi obyekt indiyədək arxeoloqlarımızın diqqətindən yayınmışdır. Görünür, Makedoniya fatehi Gürcüstanda Sarkine qalasındakı məğlubiyyətdən [35, s.1-6] sonra Atropatenaya səfəri indiki Balakən-Şəki, Alazan - vadisi boyunca olubmuş ki, həm mənzərəli, həm də strateji cəhətdən əlverişli olan həmin yerdə əylənib düşərgə salıb, kənd camaatının hələ də yaddaşından silinməyən "Zülqərney qalası"nı tikdiribmiş. Bu qala - düşərgənin salındığı vaxt orada əhali yaşayıb-yaşamadığını demək çətindir. "Makedoniyalı İskəndər əsir edib apardığı qarqarlar, gəmicyentaqlar və b. tayfaları Böyük Qafqaz dağlarının ətraflarında yerləşdirirdi" [45, s.49] - faktına qüvvət versək, deyə bilərik ki, bəlkə elə Orta Zəyzid kəndinin (üç Zəyzid var: Baş Zəyzid, Orta Zəyzid, Köbər Zəyzid) tarixi də o vaxtdan başlanır. Güman ki, F.Arrianın qeydə aldığı "İskəndəriyyə" qala şəhəri və ya qalasından biri budur; İskəndər qoşunu ilə burada əylənmiş, sonra isə ölkənin padşahı Nüşabə ilə maraqlanmışdı…
Nizami yazırdı:

"Sordu: "Bu şən ölkə kimindir, kimin?
Kim burda padşahlıq edir, söyləyin!?"
Dedilər: "Gördüyün bu var, bu yatır,
Bu gözəl torpaqlar bir qadınındır…
Qadını öyrənmək istədi o şah,
Olsun bu ölkənin sirrindən agah.
Bilsin sərhəddini bu məmləkətin,
Varmıdır əsli bu sözün, söhbətin?"
[11, s.196]

İskəndər Bərdə (e.ə. Hürum//horum) padşahı Nüşabənin qonağı olur, sonra Şirvana, Dərbəndə yola düşür…
F.Arrian eyni fikri öz əsərində belə ifadə etmişdi: "O (İskəndər), Qafqaz dağlarını aşdı; bu nahiyyəyə fars Proyeksi naib təyin etdi, "dostlarından" biri olan Satirin oğlu Nilokseni qoşunu ilə orada "nəzarətçi" saxladı" [27, s.129].
Yunan məxəzlərində, xüsusilə Arrianda, habelə xalqın yaddaşında, nağıl və rəvayətlərində öz əksini tapan (İskəndərin Qafqazda, Atropatenada olması, şəhər və qalalar saldırması, Şirvandan keçib Dərbəndə getməsi, "buynuzlu İskəndər" əhvalatı və s.) fikirlər sonralar da zaman-zaman və dönə-dönə Şərq mənbələrində, xatırlanmış, yad edilmişdi.
Artıq qeyd edildiyi kimi, Siriya-nəsrani mənbələrində Makedoniyalı İskəndərin Şərqə səfərindən danışılır, Dərbənd keçidindəki dəmir qapıların salınması onun adına çıxılır.
"Dərbəndnamə"də ərəb mənbələrinə istinadən deyilir: "Tarixçilər söyləyir ki, Zülqərney (Makedoniyalı İskəndər) Yecuc və Məcuc səddinə yürüş edərkən, dağlılar üzərində İraq Hakimiyyətinə daxil olan türklərin nüfuzunu sezdi; buna görə o, qoşununa əlçatmaz divarlar tikdirməyi və arxasınca Xəzər torpağı və onların Kaspi dənizinin yerləşdiyi bu dağların zirvələrini möhkəmlətməyi əmr etdi. Bu tikintilər qurtardıqda o (Zülqərney), allahın adına Mədhlə onları silah və qoşun hissəsilə təmin etdi, ucadan dedi: "Sənə şükür, mənim tanrım! İndi mən bədəfkar türklərdən xatircəm ola bilərəm!" - O öz qələbəsi və bu tikdirdiyi qala ilə ona görə öyünürdü ki, bu dağların sahibini fars, türk və İraq (yəni ərəb) ölkələrinin ağalığından qurtardı" [58, s.157].
Bu məlumat Nizaminin təsvirlərinə uyğun gəlir.
Nizamidə Dərbənd ətrafında dağlılar "qıpçaqların dəhşətli basqınları"ndan şikayətlənib İskəndərdən kömək istəyirlər:

"Bu açıq və uçuq yerləri bir-bir
Daş ilə dağ kimi eyləsin təmir.
Onda çöl xalqının axınlarından
Rahatlıq içində dincələr xəzran" [11, s.229].

Nizamidə İskəndər "Dərbənddə böyük sədd çəkdirir", sonra qıpçaq çöllərinə yönəlir:

"Əmr etdi: nə qədər açıq, uçuq var
Çəksin bu xəzranın xalqı bir hasar.
Gecə də, gündüz də qara daşlarla
Olduqca böyük sədd çəkilsin yola!..
Hasar işlərindən azad olaraq,
Hərəkət qəsdilə ucaltdı bayraq"… [11, s.229]

Digər mənbələr də bu təsvirlərin məhz tarixi həqiqətlərə əsaslandığına şahidlik edir.
F.Arrian davam edir: "Sonra, İskəndər parfiyalıların üstünə getdi: birinci gün Kaspi Keçidi ətrafında düşərgədə yerləşdi, o biri gün Keçidi adladı və insan yaşayan yerlərdən irəlilədi…" [27, s.122].
Nizami "İskəndərnamə"də bu "yürüşü" belə davam etdirir: İskəndər ordusu "qıpçaqla qaynaşan boz çöllər görür", "köçərilər", "çöl xalqı" adlanan qıpçaqların hökmdarı ilə görüşür, qadınların üzü açıq gəzməsini irad tutub, bu adəti - "ayini" onlara tərgitməyi əmr edir. Lakin rədd cavabı alır [bax: 11, s. 310-311].
Yunan mənbələrində təsvir olunan Girkaniya və ya Kaspi vilayəti XII əsrdə Şirvan torpağı, Kaspi Keçidi Dərbənd və ya Dərbənd Keçidi adlanırdı. Nizami təbii olaraq, bu yerlərin XII əsrdəki adını çəkmişdi.
Yunan mənbələrində - Heredotda, Strabonda, Arrianda və b. - haqqında danışılan və İskəndərin səfər etdiyi Qafqaz məhz Atropatenanın, yəni Azərbaycan ərazisinin "arxasını söykədiyi" məşhur tarixi Qafqazdır. Bəzi, hətta görkəmli tədqiqatçıların bu Qafqazı aparıb Hindiquş, Himalay zirvələrinə çıxarması səhvdir. İskəndərin hərbi yürüşlərinin ən yaxşı tədqiqatçısı F.Arrian da özünə qədərki tədqiqatçıların bu barədəki dolaşıqlığını qeyd etmişdi [bax: 27, s.165-166].
Nizaminin bədii yaradıcılığı Azərbaycanın qədim dövr tarixinin qaranlıq səhifələrini dürüstlüklə işıqlandırır.
F.Arrianda iskitlərin əski türklər olduğu o qədər aydındır ki, bu söz birbaşa, qeydsiz-şərtsiz türklər deyə tərcümə edilə də bilər. Arrian İskəndərlə iskitlər, yəni əski türklər arasında olan münasibətlərə: diplomatik və dostluq əlaqələri, vuruşmaları, məğlubiyyətləri və s.-yə öz əsərində geniş yer verir. Bunlar isə Nizaminin "İskəndərnamə"də etdiyi tarixi-bədii tərənnümə tam uyğun gəlir. Arrian yazır: "İskit səfirliyindən İskəndərin yanına abılar (Homer öz poemasında abıları ən ədalətli adamlar adlandıraraq tərənnüm etmişdi, onlar Asiyada sərbəst olaraq - müəyyən dərəcədə öz kasıbçılığı ilə və düzlüklə yaşayırlar) adlanan nümayəndə, habelə Avropa iskitlərindən nümayəndə gəldi; bunlar Avropada yaşayan çox böyük xalqdır. İskəndər dostluq münasibətləri yaratmaq məqsədilə öz "dostlarından bəzilərini onlarla göndərdi; bu səfarətdən əsas məqsəd isə ondan ibarət idi ki, İskit ölkəsinin təbiətilə tanış olsun və öyrənsin ki, xalq sayca böyükdürmü, onların adət-ənənələri necədir və döyüşə hansı silahlarla çıxır" [27, s.133].
Nizami "İskəndərnamə"də İskəndərlə türk xalqları arasındakı bu diplomatik və dostluq əlaqələrini alqışlayır.
F.Arrian davam edir: "Avropa iskitləri səfirliyindən yenə İskəndərin hüzuruna gələn nümayəndələr də onlarla qayıtdı. İskəndər öz adamlarını göndərəndə İskit hökmdarı ölmüşdü, onun yerinə qardaşı keçmişdi. Səfirlik məlumat verirdi ki, İskəndər nə desə, iskitlər onu etməyə hazırdırlar; hökmdardan ona iskitlərin ən qiymətli saydığı bəxşişlər gətirmişdilər, hökmdar dostluq naminə İskəndərə öz qızını da verməyə hazır olduğunu bildirmişdi. Əgər İskəndər iskit şahzadəsinə öz əlini verməyi layiq bilməzsə, onda hökmdar İskəndərin ən sadiq dostlarına iskit satraplarının qızlarını və İskit torpağının digər qüdrətli adamlarını ona verməyə hazırdır. Əgər o, əmr etsə onun sərəncamını eşitmək üçün hökmdarın özü İskəndərin hüzuruna gələr" [27, s.146-147] və hb.
Bu təkliflər, bu diplomatik əlaqələr baş tutmuşdu ki, Nizami "İskəndərnamə"də türk xaqanları ilə İskəndərin qəbulu səhnələrini, sərkərdələrindən birinə Nüşabənin ərə verildiyi toy-büsat məclisini və s. təsvir edir. Buna Nizaminin tam mənəvi haqqı vardı.
Nizami məhz tarixi yaxşı öyrənmiş, hadisələri diqqətlə izləmiş, mövcud həqiqətlərə böyük sədaqətlə yanaşmışdı; əlbəttə, tarixə sənətkar təxəyyülünün bəzi əlavələrini də etmişdi…
F.Arrianda İskəndərlə Midiya satrapı Atropat, arasındakı münasibətlər daha maraqlıdır: onlar arasında gedən mübarizə uzun sürmür, tezliklə qarşılıqlı anlaşma və sülh yaranır. Belə ki, Arrian əvvəlcə (III kitabda) Atropatın İskəndərə qarşı durub alban, sak və s. atlılarına başçılıq etdiyini yazırsa, sonra (VII kitabda) onun İskəndərlə dostluq və qohumluq əlaqələrindən danışır.
F.Arrian İskəndərin Asiyada iskitlərə qarşı iki mühüm hücumu və məğlubiyyəti üzərində ayrıca dayanır.
Birinci mühüm hücum və məğlubiyyət. "İskəndər gördü ki, iskitlər çaydan çəkinmirlər və hətta oradan ox da atırlar (çay enli deyildi), həm də barbar adətincə lovğalanaraq qışqırıqla onu hirsləndirirdilər ki, iskitlərlə o, pəncələşməyi bacarmaz, o, iskitlərlə Asiya barbarları arasında necə fərq olduğunu bilməlidir" [27, s.135-136]. Arrian davam edir: "İskitlər ona rahətlik vermirdilər; İskəndər çayın o tayına keçməyə çalışırdı, şeypurlar çalındı, İskəndər özü qabağa düşdü, qoşunu yerbəyer etdi, oxatanları və sapandçıları ön cərgəyə sahilə çıxartdı, onlara ox-yayla və daşla iskitlərin qarşısını saxlamaq tapşırığı verildi ki, bütün atlı qoşun sahilə çıxa bilsin… Lakin iskitlər öz atlı dəstələrilə onları qarşıladı, mühasirəyə aldı və çoxlarını məğlubiyyətə uğratdı" [27, s.136].
F.Arrian bu məğlubiyyətin səbəbini belə izah edir: "Düşmən ildırım sürətilə təqib edirdi, ordu da güclü istidən əziyyət çəkirdi, bütün ordu susuzluğa dözürdü, İskəndər özü də qabağına nə su gəldi içirdi. Bu su isə xarab imiş və onda şiddətli pozulma başladı. Buna görə də bütün iskitləri qovub-çatmaq mümkün olmadı; mənə belə gəlir ki, əgər İskəndər xəstələnməsəydi, qaçdığı zaman onları bütünlüklə qırıb qurtarardı. Axı o, son dərəcədə ağır vəziyyətdə geri hərbi düşərgəyə gətirildi" [27, s.136].
Burada hər iki tərəfin - İskəndərlə iskit hökmdarının göndərdiyi nümayəndələr arasında gedən diplomatik danışıqları və İskəndərin cavab sözlərini diqqət mərkəzinə çəkmək yerinə düşərdi: "Tezliklə olmuş hadisə ilə əlaqədar iskit hökmdarlığından İskəndərin hüzuruna nümayəndə gəldi ki, bütünlükdə iskit xalqı yox, quldur və soyğunçulardan ibarət bir dəstə bu işi etmişdir. İskəndər nə əmr etsə, hökmdar yerinə yetirməyə hazırdır. İskəndər nəzakətlə cavab verib dedi: ona inanmağına inanır, ancaq ona belə gəlir ki, düşmən üzərinə hücumu dayandırmasa yaxşıdır, məhz indiki halda bu, yersiz olardı" [27, s.137].
Bu cavab, İskəndərin xarakterini və fərdi keyfiyyətini tamam açır. Nizami poemada İskəndərin bu kimi şəxsi keyfiyyətlərini nəzərə almışdı.
Verilən cavablarmı, yoxsa iskitlərin öz siyasətləri, hərbi fəndləriləmi əlaqədar qoşuna yeni hücumlar başlanır, yeni zərbələr endirilir.
İkinci mühüm hücum və məğlubiyət. F.Arrian yazır: İskit sərkərdəsi Spitamen əlavə olaraq, "iskit atlılarından 600 nəfər də götürüb, hücuma keçmək istəyən makedoniyalılarla vuruşmaq qərarına gəldi. İskit çölü yaxınlığındakı düzənlikdə gözlədi, hücuma keçmədi, amma özü də düşmənin hücumunu gözləmək istəmədi, onun atlıları piyada qoşunun ətrafında ancaq çapdı və ona ox atdılar. Çətinlik çəkmədən əylənmiş Farnux döyüşçülərini sıxışdırıb aradan çıxartdılar" [27, s.137]. Tarixçinin yazdığına görə, "çox adam oxla yaralandı, ölənlər də oldu; nəticə etibarilə qoşun Politimet çayına tərəf meşəliyə çəkildi ki, onları barbarların oxu tutmasın, bu isə piyada qoşununa daha çox kömək elədi" [27, s.137-138].
F.Arrian bu məğlubiyyətin səbəbini belə izah edir: "Onların atları cəld və o vaxtda güclü idi; Andromaxanın atlı qoşunu isə vaxt-bivaxt yolda-irizdə olurdu və kifayət qədər yemi çatmadığı üçün taqətdən düşmüşdü. İskitlər mövqeyini dəyişən və qaçmaq istəyənlərin dərhal üstünü alırdı" [27, s.137].
Makedoniyalı İskəndərlə iskitlər arasında bağlanan barışıq və "dostluq" əlaqələrinə F.Arrian işarələr vurur, İskəndərin onlarla ehtiyatlı davrandığını, "nəvazişlə danışdığını" və "dostluq ittifaqı bağladığını" yazır. Həm Mahmud Kaşğarlının, həm də Nizaminin bu barədə verdiyi məlumatlar, söylədiyi fikirlər də F.Arrianın dediklərini tamamlayır və bir daha təsdiq edir.
Beləliklə, Makedoniyalı İskəndərin Qafqazda, Azərbaycanda olması, Orta Asiya səfəri və s. tarixi faktlar tam təsdiq edir. Bu faktları istənilən qədər çoxaltmaq da olar. Nizami tarixi həqiqətlərə böyük sədaqətlə yanaşmışdı. Nizaminin "İskəndərnamə" əsərində təsvirini verdiyi səhifələr isə qədim türklərin, habelə Azərbaycan türklərinin m.ö. IV əsrdəki tarixi mövqeyini müəyyən edir, qüdrətini, rəşadətini, ağıl və dərrakəsini təsdiq edir.
Böyük Nizami, ilk növbədə, məhz bu tarixi həqiqəti, xalqın bu mənəvi üstünlüklərini üzə çıxarmaq məqsədilə "İskəndərnamə" şah əsərini yazmışdı.










__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:07   #44
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

7. Nizaminin hökmdar qadın surətləri




Biz tariximizi Nizamidən öyrənə bilərik.
Nizaminin qələmə aldığı tarixi qəhrəmanlar və bunlarla əlaqədar təsvir etdiyi hadisələr təkcə şair təxəyyülünün məhsulu olmayıb, məhz mövcud tarixi şəxsiyyət və hadisələrin bədii gerçəkliklə tərənnümüdür. İskəndərin Azərbaycana gəlməsi, Nüşabə ilə görüşü, Şirvandan keçib Dərbəndə getməsi, türk xaqanları ilə diplomatik əlaqələri, sülh-dostluq müqavilələri, əhd-peymanları, Orta-Asiyaya, Çinə səfəri və sair də Nizamiyə məlum olan mötəbər tarixi dəlillər, həqiqətlər idi. Və bunları inkar etmək üçün, hələlik heç kəs, heç bir tədqiqatçı ortaya tutarlı fakt-dəlil çıxara bilməyib. Bu həqiqəti təsdiq üçün isə tarixdə kifayət qədər dəlillər vardır.
Nizamidə verilən, təsvir olunan hadisələr tarixi həqiqətlərlə səsləşirsə, bir-birinə uyğun gəlirsə, bununla tariximizin hələ də qaranlıq qalan səhifələri işıqlandırılır, müəyyən mənada durulmuş olur. Problemin ciddiliyi və tarixi-elmi əhəmiyyəti də bundadır.
Biz Nizaminin poeziyasına-ağlına, zəkasına inanırıqsa, müraciət etdiyi dəlillərin də tarixiliyinə, həqiqət oluğuna inanmalı, bu dəlillərə ciddi yanaşmalıyıq.
Nizami yaratdığı azərbaycanlı hökmdar qadın surətlərini- Nüşabəni, Məhinbanunu, Şirini də beləcə tarixi həqiqətlər mövqeyindən işləmiş, ölməz tarixi-bədii surətlər yaratmışdır.
"Mədəniyyət mətbəxtdən başlayır" deyiblər. Nüşabənin İskəndərin qabağına açdırdığı qonaqlıq süfrəsinə nəzər salaq; burada nə yoxdur; necə deyərlər, quş iliyi-can dərmanı…
Burada Nizami əsərlərinin "El variantları"ndakı bir səhnəni xatarlayaq; İskəndər Nüşabədən yeddi ilin xəracını tələb edir.
"İskəndər dedi:
-Mənim qoşunumun xərci böyükdür.
Nüşabə dedi:
-Nə olsun, biz də dərvişin olduğundan, bir şey düzəldərik ki, sənin yanında başımız aşağı olmasın.
İskəndər dinmədi. Nüşabə İskəndərin qoşununa lazımi qədər hörmət etdi, üç gün-üç gecə İskəndərə böyük hörmət etdi, qazanlar asdırdı, məclis quruldu, dördüncü günü Nüşabə yeddi ilin xəracını, bir qoşunun illik azuqəsini öz xəzinəsindən ayırıb qatırlara yüklətdikdən sonra İskəndərə dedi:
-İskəndər, mən bu gözəl şəhərimi dağıtdırmaq, əhalini qırdırmaq istəmirəm. Dünya malı nə olan şeydir, sabah düşüb öləndən sonra sənə bir qarış yer, beş arşın kəfən qalacaqdır, indi zəhmət çək, çıxaq bayıra.
İskəndər Nüşabə ilə bayıra çıxdı, İskəndər gördü yüzə kimi yüklənmiş qatır hazır dayanıbdır. Xəbər aldı:
-Bu qatırlar nədir?
Nüşabə dedi:
-Yeddi ilin xəracıdır.
İskəndər dedi:
-Mən xərac sərrafıyam, bu on dörd ilinkidir.
Nüşabə dedi:
-Məgər sənin niyyətin ölkələri dağıdıb, qanlar axıtmağın dünya malından ötrü deyilmi? Apar, dünya malı dünyada qalacaqdır.
Bu sözdən sonra İskəndər dedi:
-Xəracı sənə bağışladım, geri qaytar qatırları.
Nüşabənin sözü İskəndərə böyük təsir etdi. Bu şəhərdən heç bir şey aparmadı" [17, s.124-125].
Bu, artıq xalqımızın "Dünya malı dünyada qalar" - dahi kəlamının Makedoniya fatehinə real təsdiqi idi; xalq dühasının təntənəli nümayişi idi; İskəndəri qandan-qadadan, qarətdən çəkindirmək üçün ona ibrət dərsi verirdi.
Nizamidən, onun Nüşabə surətindən söhbət düşəndə ortaya tez-tez sual çıxır, soruşurlar: bizim, tarixdə Nüşabə adlı hökmdarımız olubmu ki, Nizami onu yaradıb?
Bu sualın cavabı belədir.
Əvvələn, azərbaycanşünaslıqda axır vaxtlar müəyyənləşdirilib ortaya çıxarılan belə bir fikri xatırlayaq:
"Makedoniyalı İskəndərlə hərbi mübarizənin faydasız olduğunu duyan ayıq siyasətçi və uzaqgörən diplomat Atropat yunan-makedoniyalılarla yaxınlaşaraq danışıq yolunu seçdi. O, Makedoniya padşahının yaxın silahdaşlarından Perdikk ilə qohum oldu; ona öz qızını verdi" [34, s.30].
Atropatın qızının İskəndərin sərkərdəsi və yaxın silahdaşlarından birinə verildiyi faktı Nizamidəki Bərdə padşahı Nüşabənin İskəndərin sərkərdələrindən birinə ərə verildiyi faktına uyğun gəlir. Fərq ancaq adlardadır: tarixdə Perdikk, Nizamidə Dəvali. Belə ad dəyişikliyi Nizamidə müşahidə olunan haldır. Nüşabənin Atropatın qızı olduğu faktı, hələlik, bizə məlum deyil. Bu barədə Nizami də bir söz demir; şair onun əsli-nəcabəti haqqında bir beyt ilə kifayətlənib:

"Mərdliklə belinə bağlamış kəmər,
Kəyan nəslindənəm deyə fəxr edər" [11, s.196].

Lakin ağlın məntiqi deyir ki, Atropatena ölkəsinin Arazdan cənubda yerləşən və mərkəzi indiki Təbrizin yaxınlığındakı Qazaka (Qəncə) təxmin edilən hissəsinə Atropat hökmranlıq etdiyi kimi, Arazdan şimalda yerləşən və mərkəzi Bərdə (m.ö.horum//hürum) olan hissəsinə də "Nüşabə" padşahlıq edə bilərdi…
Sonra, Nüşabədən, təxminən iki yüz il qabaq Azərbaycan dövlətinin başçısı Araz hökmdarı, qüdrətli qadın Tomiris olmuşdur. Heredot "Tarix" kitabında bu barədə məlumat verir; Tomirisin hökmdarlıq dövrü, ana torpağın toxunulmazlığı uğrunda Kirə (Keyxosrova) qarşı apardığı şanlı döyüşlər və çaldığı qələbə Azərbaycan tarixinin parlaq səhifələri sayıla bilər. Bu məsələdə bizim tarixçilərimiz ağzına su alıb susduğu halda, yenə də poeziya dilə gəlir, Ərəstun demişkən, "poeziya tarixdən daha artıq ciddi" olduğunu təsdiq edir. 40-cı illərdə S.Vurğun İran qəsbkarlarının təcavüzünə cavab olaraq, "Yandırılan kitablar" şerində həmin tarixi səhifələrə işarə edərək yazırdı:

"Bir varaqla tarixləri, utan mənim qarşımda
Anam Tomris kəsmədimi Keyxosrovun başını?
Koroğlunun, Səttarxanın çələngi var başımda
Nəsillərim qoymayacaq daş üstündə daşını;
Anam Tomris kəsmədimi Keyxosrovun başını"
[10, s. 213]
S.Vurğun nə üçün Tomirisə "anam" deyə müraciət etmişdi. Çünki Tomiris Azərbaycan milli dövlətinin banilərindən idi, o, "ana" adlanmağa layiq idi və şair yanılmamışdı.
Təkar edirik:
Nüşabə adında hökmdar tarixdə olmasa da (hələlik, biz bunu qəti təsdiq edə bilməsək də), onun prototipi - Araz hökmdarı Tomiris mövcud idi; o da İran fatehi Kirlə beləcə, bundan da ağır üz-üzə gəlmişdi… Nizami onun timsalında Nüşbəni yarada bilərdi, buna onun mənəvi haqqı vardı.
Eyni sözləri "Xosrov və Şirin"dəki Məhinbanu ana və vəliəhd Şirin haqqında da demək olar.
Azərbaycan-türk dövlətçiliyi tarixində qadın padşahları olmuşdu və şair bunları bədii əsərə, poeziyaya gətirirdi. Bu, Nizaminin böyük və tarixi xidməti idi. Şair ustalıqla Məhinbanunun dililə bu ənənəvi hökmdarlar silsiləsinə bağlılıq və sədaqət təlqin edir. hökmdar ululara ehtiram bəsləyir, onların adının həmişə uca tutulduğunu iftixar hissilə yad edirdi. Məhinbanu Şirini ulu hökmdar baba Əfrasiyab (Alp Ər Tonqa) və onun nəslindən olması ilə fəxr etməyə, onun şərəfini həmişə uca tutmağa çağırır; İran şəhzadəsi Xosrovla görüşməyə izn verərkən, ona anladır ki, özünü ağır aparsın, aldanmasın, əsli-nəcabətini qorusun.
Əfrasiyab miladdan öncə VII əsrdə Turan imperiyasının başçısı, imperatoru və tarixdə İran-Turan müharibələrinin əfsanəvi qəhrəmanıdır. Türk xalqları arasında onunla bağlı dastan, rəvayət və əfsanələr, onun xaincəsinə, ölümünə yaranmış ağılar məşhurdur... Məhinbanu türk hökmdarlar nəslinin bir həlqəsidir. Lakin o, Nizaminin təsvirincə, hökmdar olmaqdan əlavə, həm də ismətli, qayğıkeş, pak və mehriban azərbaycanlı-türk anadır, əsl dayə-tərbiyəçidir. Vəliəhd-gələcək hökmdar Şirinin böyüyüb boya-başa çatması, əxlaq-etika, ədəb-ərkan və adət-ənənələr üzrə, milli ruhda tərbiyə alıb kamala çatmasında onun əməyi böyükdür. Biz bunu Şirinə verdiyi ağıl, öyüd-nəsihətdə görür, müşahidə edirik.
"Xosrov və Şirin"də ayrıca bir "Məhinbanunun Şirinə öyüd verməsi" fəsli var. Orada Məhinbanu dönə-dönə Şirinə deyir:
“Ey gözümün nuru! Sən qapısı möhürlü bir xəzinəsən, dünyanın yaxşı-pisini sınamalısan. Dünya kələklər işlətməyi bacarır, o, dürrü oğurlayar, yaqutu əzər. Ürəyimə damıb ki, bu cahangir səninlə evlənmək fikrindədir… Məbadə şirin sözünə aldanasan. Səni rüsvay edib sonra atar,.. səni vəfalı və namuslu görsə, el qaydası ilə gəlib səni məndən istər. Namuslu qız kimi dünyada adın çəkilər. Dünya şahlığı sənin olar… [14 a, s.115-116].
Azərbaycan qadını üçün, Şirin üçün ismət, paklıq, təmiz ad, bakirəlik dünyanın var-dövlətindən artıqdır. Şirin bunu çox gözəl bilir, onun tərbiyəsi bu ruhda olub. Buna görə Məhinbanunun nəsihətlərinə belə cavab verir, Xosrovun al dilinə aldanıb təslim olmayacağna and içir:
"Onun camalının eşqindən qan ağlasam da, Yalnız halal arvadı olacağam" [14 a, s.116] -

deyir. Ancaq bundan sonra, Məhinbanu ananın ürəyinə toxtaq gəlir. Şirin nəinki aldanır, təslim olur, əksinə ağlı, dərrakəsi, şirin dili, sözü-söhbəti ilə Xosrovu ayıldır, onu qeyrətə gətirir, ona düşdüyü ağır, böhranlı vəziyyətdən xilas olmaq yollarını öyrədir, ona, əldən getmiş taxt-tacını qaytarmaq üçün güclü mənəvi təsir göstərir.

"Mən durmuşam burda, şahlığı al sən,
Öz təxtini qaytar, əlindəyəm mən…
Bu dövlət əzəldən siz nəsildədir
Çox ayıb olsun ki, başqa əldədir" [14, s.131-132].

Xosrov Şirinin ağlı, tədbiri önündə təslim olur və etiraf edir ki:

"Mənə öz halımdan verərək xəbər,
Sözü yaxşı, yaman dedin müxtəsər" [14, s.134].

Bu, böyük mənəvi qələbə idi. Gənc vəliəhd kifayət qədər ağıllı, zəkalı və tədbirli idi, sələfi Bərdə hökmdarı nüşabənin səviyyəsinə yüksəlmişdi. Nüşabə də beləcə Makedoniyalı fatehə qalib gəlmiş, onu sarsıltmışdı. Diqqət edin! Eyni halda Nüşabə dünya fatihi Makedoniyalı İskəndərə təsir edir, ona "mərdliyin yolunu göstərir", onu fatehlikdən əl çəkməyə çağırır; İskəndər etiraf etməli olur, öz dili ilə deyir ki;

"Eşq olsun bu fikri sağlam qadına
Mərdliyin yolunu göstərdi mana" [19, s.218].

Heredotun "Tarixi"ndə hökmdar Tomiris İran hökmdarı Kiri eyni şəkildə sülhə dəvət edir, o isə buna məhəl qoymur, buna görə də onu məhv edir, hətta ölüsünün başını kəsdirir… Bunlar hələ bizdə tariximizin açılmamış parlaq səhifəsi, dövlətçilik ənənələrimizin davamıdır.
Bu tarix yazılmalıdır!!
Deməli, Azərbaycan qadın hökmdarları nəsli davam və biri digərini əvəz edirdi. Nizami tarixi baxımdan bu həqiqətləri qələmə alıb bədii surətlər silsiləsi yaratmış, onları bir-birini tamamlayan şəxsiyyətlər kimi, dünya miqyasına çıxarmışdı.
Nizaminin hökmdar qadınları xalqımızın mənəvi aləmi, ağlı, zəkası, tədbiri, dövləti idarə təcrübəsi və bacarığının bədii təsdiqidir.
Lakin biz Şirinin və Nüşabənin simasında Nizaminin daha böyük və bəşəri fikirlərinin, dövlətçiliyi, ailə-məhəbbət fəlsəfəsinin mahiyyətini görür və dərk edirik. Məsələ Nizami yaradıcılığı üçün olduqca mühümdür, insan həyatının mənası ilə sıx bağlıdır. Bu barədə növbəti bölmədə bir qədər ətraflı dayanılacaq.

__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:09   #45
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

8. Nizaminin ailə-məhəbbət fəlsəfəsi



Məhəbbət-insan mənəviyyatı kimi zəngin, tükənməz və mürəkkəb bir aləmin tərkib hissəsidir. Bunun sirlərinə vaqif olmaq, onu hərtərəfli öyrənmək, nəzəri və təcrübi cəhətdən əsaslandırmaq həmişə qarşıda vacib bir məsələ kimi dayanmış və dayanmaqdadır.
Biz burada məhəbbət və ailə haqqında müxtəlif nəzəri baxışları araşdırmaq fikrində deyilik. Bizə Nizaminin məhəbbət, ailə və etik fikirlərinin bəzi mühüm cəhətlərini, fəlsəfi mahiyyətini izləmək lazımdır.
Nizami və Füzuli poeziyada məhəbbət və bundan irəli gələn münasibətləri elə təsvir və tərənnüm etmişlər ki, burada sanki bəşər mənəviyyatının sirrləri kəşf edilir.
Nizaminin bütün əsərlərində məhəbbət-ailə münasibətlərinə toxunulmuşdur. Lakin "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun" poemaları bilavasitə bu mövzuya həsr olunmuşdur. Hələ "Xosrov və Şirin" əsərinin əvvəlində deyilir ki:

"Eşqdir mehrabi uca göylərin,
Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin?..
Eşqsiz olsaydı xilqətin canı,
Dirilik sarmazdı böyük cahanı…
Əgər olmasaydı eşqin danəsi,
Gəlməzdi dünyadan dirilik səsi" [14,s.28-29]


Burada məhəbbətin dərin bədii-fəlsəfi mahiyyətindən, deməli, bəşəri məzmunundan danışılır. Poemanın ideya və məzmunu da əsərin həmin fikirlərini təsdiq edir. əsərdə əxlaq, məhəbbət və ailə həyatına aid elə əhvalatlardan danışılır ki, bu keyfiyyətlər insan həyatının çox mühüm cəhətləridir, onlar insan və onun ailəvi həyatında bu və ya başqa şəkildə təkrar olunur.
Fikrimizi əsaslandırmaq üçün əsərə müraciət edək.
Xosrov və Şirin bir-birlərini sevirlər. Elə sevirlər ki, bu eşqdən məhrum olsalar onlar yaşaya bilməzlər. Onların hər ikisi şahzadədir. Həyat üçün lazım olan imkanlar onların əlində vardır. Lakin eşqsiz bütün bu həyat vasitələri onların nəzərində öz əhəmiyyətini itirir. Buna görədir ki, işin lap başlanğıcında hər şeyin daşını atıb eşqin ardınca qoşur, bir-birini axtarmağa başlayırlar. Eşqin tükəndiyi və ya əldən çıxdığı anda onlar üçün həyat tamama yetir. Həm Xosrov, həm də Şirin üçün hər şeyin başlanğıcı da, həm davamı da, xatiməsi də eşqdir. Bir sözlə, poemada eşq bəşər həyatının şah damarı kimi təqdim edilir.
Xosrovla Şirin arasında məhəbbət çox şairanə bir şəkildə və şairanə bir şəraitdə baş verir. Lakin poemada bu eşqin tarixi, onun keçib gəldiyi yol ibrətlidir, o, bədii və fəlsəfi surətdə təsvir olunmuşdur.
Deyirlər eşq macərasız olmaz. Bunun bir sıra obyektiv və subyektiv səbəbləri vardır. Bu macəra eşqin tam uğursuzluğu ilə də nəticələnə bilər. Lakin macəralı, ziddiyyətli yollar keçib gələn bir eşq öz uğurlu mövqeyinə çatana qədər şəxsiyyəti təkmilləşdirir. Bu təkcə əxlaqın saflaşması yox, həm də iradənin bərkiməsi, həyat təcrübəsinin zənginləşməsi deməkdir.
Uğursuz bir məhəbbət də şəxsiyyətə öz təsirini göstərir. Burada ibrətli şeylər daha çoxdur. Lakin həyat təkcə ibrət götürmək deyildir. Ömür yaşamaq və kam almaq da tələb edir. Ona görə də əxlaq, məhəbbət və ailə nöqteyi-nəzərindən uğurlu bir eşqin keçdiyi həyat yolu diqqəti bu cəhətdən daha çox cəlb edir.
Xosrov və Şirin arasında mövcud olan məhəbbət də macəranın başlanması üçün obyektiv amillər, xüsusən riyasət mülahizələrinin törətdiyi çətinliklər var idi. Lakin onların hələ yetişməmiş şəxsiyyətlərinin, xarakterlərinin buraxdığı səhv nəticəsində əmələ gələn ziddiyyətlər, uğursuzluqlar daha inadcıl idi. Bunlar isə əxlaq nöqteyi-nəzərindən daha mühümdür. Xosrov Şirini sevirdi. Lakin onların sərbəst hərəkətləri zamanı eşqlə yanaşı Xosrov Şirindən vaxtından əvvəl sui-istifadə etməyə çalışırdı. Bu işdə o, nəzarətsiz görüşlərdən, kef məclislərindən, şərabdan, tora salmaq tədbirlərindən istifadə etməkdən çəkinmirdi. Düzgür, o, hər zaman da belə uyğunsuz, ehtiyatsız niyyətlərlə yaşamırdı. Onun Şirinlə ailə qurmaq məqsədi də vardı. Lakin eşqin törətdiyi ehtiras və münasibətlərin inkişafı onda şəhvəti çoşdururdu.
Əgər Şirin təmkinli olmasa, Xosrov ehtiraslarını söndürmək üçün imkan əldə etsə idi, onda əvvəlcədən qətiyyən müəyyənləşdirmək mümkün deyildi ki, vurğun şahın xeyirxah arzuları necə bir səmt alacaqdı. Şirin özü də gəncliyə məxsus bu qəbildən olan müəyyən bir ziddiyyətli yol keçir. Şair onun kef məclisindəki bəzi meyl və münasibətlərini aşağıdakı şəkildə təsvir edir:

"Sərxoş olmayanda, hər işi nazdı,
Sümürğü ləbinə yaxın qoymazdı.
Sərxoş zamanında şahdan əl çəkmir,
Şah ilə olurdu öpüşdə əlbir.
Hər qucaqlayanda onu şah özü,
Lalətək yanırdı qızın ağ üzü.
Üzünü dişləyib əmməklə hər an,
Bənəfşə bitirdi gül yanağında.
Utandırıb onu o göy ləkələr,
Ki, ay da bu dərddən qaranlıq sevər.
İstər sərxoş olsun, istərsə ayıq,
Qoymazdı kirşanı əldən bir anlıq" [14, s.113].

Burada təsvir olunan münasibətlər bir-birini sevən iki gənc arasında gedir. Çünki, adətən qarşılıqlı məhəbbət əsasında baş verən hərəkətlər məqbuldur. Lakin şəxsiyyət tarixi və həyat, əxlaq, məhəbbət, ailə qanunları başqa söz deyir. O deyir ki, məhəbbətdən əlavə bu gənclər öz həyat yollarını qəti şəkildə müəyyən etmişlərmi? Məhəbbət əsasında baş verən hərəkətlərin sonunda tərəflərdən hər ikisi və ya heç olmazsa birisi bədbəxtliyə uğramayacaq ki?.. Məsələyə bu suallarla yanaşdıqda həmin vəziyyətə münasibət dəyişir. Çünki əks təqdirdə belə münasibətlərdən insan taleyini, əxlaqını, namusunu, şərəfini, izzəti-nəfsini və s. təhlükə altına alan bir imkan da yaranır. Nizami eşqin törətdiyi vəziyyəti tərənnümlə, sevə-sevə təsvir edir. lakin bakirə bir qızın tər üzündə "göy ləkələr" olması ayıq oxucunun qəlbini ağrıdır. Şair qeyd edir ki, bu cür ləkələrdən "ay da xəcalət çəkir". Şirin isə bunun üstünü kirşan vasitəsilə ört-basdır edir.
Xosrovla Şirin arasındakı bu münasibətlər, təmiz eşqin keçdiyi bir yoldur. Çünki sonradan onların eşqi və əxlaqı ideal səviyyəsinə yüksəlir. Zira bu ziddiyyətli yol vasitəsilə təbiətin ehtirasda fitrətən törətdiyi bəzi çirkinliklər saflaşaraq təmizlənir.
Sevgidə qəlblərin bir-birinə aşılanması, tam barışıq, münasibətlərin inkişafı nəticəsində məhəbbətlə bərabər şəhvət və bu qəbildən olan duyğular elə bir qüvvətlə baş qaldıra bilər ki, fərdin ali əqidəyə etiqadı azalıb, qadağan hərəkətlərə də yol verə bilər. Şirin isə bunu etmir. Daha tünd münasibətlərin təhlükəsi baş qaldırdıqda Şirinin iradəsi qalib gəlir; o, ehtiraslarını boğub onu şüurunun nəzarəti altına sala bilir. Ona görə də Xosrov burada daha öz şəhvani hisslərini həyata keçirmək üçün kələk gəlməyə, müəyyən tədbirlər görməyə başlayır:

"İstidən Xosrovun üzü tərlədi,
Sübhədək içməkdən onun məqsədi:
Bəlkə içə-içə Şirin məst ola,
O şəkər bu sayaq gələ bir yola
Düşmürdü əlinə arada fürsət,
Hədəfə rast gələ oxu nəhayət" [14, s.120].

Şirin gözəldir, sağlamdır. Ona görə də onun ehtiraslarındakı çoşğunluq, ruhundakı incə şəhvət, qəlbindəki sonsuz məhəbbət təəccüblü deyildir. Lakin Şirində mənəvi təmizlikdən irəli gələn mətanət də vardır. Məhz bu cəhətlə o ehtiraslar dəryasına baş vurub çıxsa da həmişə salamat qalır. Bu işdə ona Məhinbanunun verdiyi nəsihətlər də kömək edir. insan həyatının elə bir anı vardır ki, heç olmasa burada o müdrik bir adamın məsləhətinə, göstərişlərinə, istiqamətinə möhtacdır. Bu, işə xeyir verir. Məhinbanunun nəsihətlərinin əhəmiyyəti və onun hadisələrin inkişafına təsiri daha bəşəridir və bütün dövrləri əhatə edir. Bu, əsərin didaktik dəyərini daha da artırmış olur.
Banu Şirini dərin, humanist bir valideyn məhəbbəti ilə sevir, ona həddindən artıq qayğı göstərir. O, Şirinin sevgilisi Xosrovla sərbəst münasibətlərini gördükdə nəsihətlər verməyə və xəbərdarlıq etməyə lüzum bilir.
Biz Xosrovda nəfəsi itilik və ehtiyatsızlıq müşahidə edirik. Lakin Şirin əvvəlcə qayğı göstərir, işi yoluna qoymaq istəyir, Xosrov həddini aşmağa başlayanda isə ona bu cür töhmət edir:

"Abrımı tökəcək bir su istəmə…
Biz bir-birimizdən gərək utanaq.
Tanrı qabağında həyadan yanaq.
Bir qadını yıxmaq, bu mərdlik deyil,
Mərdlik göstərirsən, sən özün əyil" [14, s.128].


Göründüyü kimi, burada Şirin ehtirasın təsiri ilə Xosrovun vaxtsız təkliflərinə qarşı insan ləyaqətini, daha ali münasibətləri ona xatırladır. Bu hələ öz yerində. Şirinə görə, onlar bir-birlərini sevsələr də eşq və ailə tələblərinin irəli sürdüyü zəruri münasibətləri gec-tez icra etməli olsalar da, bütün bunlar onların arasındakı həya pərdəsini söküb dağıtmamalıdır. Şirin sevgilisi Xosrovun məhəbbətinə bel bağlamaq üçün birinci növbədə onda həya müşahidə etmək və pərdə saxlamaq istəyir. O, Xosrova çox ibrətli söz deyir: "bir qadını yıxmaq kişilik deyildir".
Qadınları kişilərə bağlayan təbii bir meyl vardır. İşin çətinliyi də burasındadır. Xosrov Şirinin ilahi nəsihətlərinə etina etmir. O, qadında müşahidə olunan bu cür meyillərə əsaslanaraq, "Şirinin döşünü sıxdı eləcə" [14, s.131]. Ona görə də Şirin daha artıq müqavimət göstərir.

"Söylədi: "Əl götür bu qızğınlıqdan,
Nə üçün qızırsan bir bu qədər sən.
Məni öz yanında rüsvay edirsən?..." [14, s.131].

Bu misralarda Şirinin əxlaqi saflığı, mətanət və ağlı özünü büruzə verir.
Namuslu bir kişi ailə qurmaq istədiyi qıza bu cür tələblərlə dil açmaz və normal halda ailə quranadək toxunmaz da. Əks təqdirdə bu özü ailədə zinakarlıq olub qeyri-əxlaqiliyin başlanğıcıdır. Bu cür rəftar və dilə basmaları aldatmaq məqsədilə etmək mümkündür. Əgər birisi öz şərəfinə sığdırırsa və əllərdə hərrac olan bir qadını aldadırsa, onun haqqında çox da baş sındırmağına dəyməz. Lakin bakirə bir qızı aldatmaq cəhdi insaniyyətlik və vicdan çərçivəsində deyildir. halbuki Xosrovun Şirinə münasibəti elədir ki, o, yaxşı tərəfə də, pis tərəfə də inkişaf edə bilər.
Qadınların kişilərə olan meyllərinə əsasən çox vaxt adamlar öz kişiliklərini sübut eləmək, işin həqiqətinə çatmaq cəhdi ilə qadından bir şey qoparmağa israr edirlər. Lakin bir dəqiqəliyə düşünək ki, qadın ömrü üçün əlverişsiz şərtlərlə özünün bir dəqiqəlik meylinə-ehtirasına təslim olur; bəs onda kişi məsuliyyəti, vicdan və ağıl!?
Bütün kişilərdə qadınlara qarşı bu cürə meyl vardır. Onların bir çoxu bu meylin əsiridir. Lakin əxlaqi kişilər də az deyil. Xoşuna gələn bir qadından istifadə etmək imkanı olduqda, onun qəlbində başqa bir duyğu baş qaldırır. Bu duyğu ilə kişi həmin qadına ömür yoldaşı kimi baxmağa başlayır; ona xəyanət etmək istəmir. Lakin görür ki, bundan ona arvad da olmaz. O, bu fürsətdən imtina edir və özünü başqa birisi ilə ailə həyatına saxlayır. Xosrov bu səviyyədə vicdanlı adam deyildir. O öz ehtiraslarının və başqasının taleyinin qeydinə ali insanlara layiq bir şəkildə qalmır. Lakin o, tamamilə yaxşı keyfiyyətlərdən də məhrum deyildir; yoxsa, Şirin kimi bir qadın Xosrova bəslədiyi eşqində bu qədər israr etməzdi. Ona görə də Şirinin aşağıdakı sözləri ona ciddi təsir göstərir:

"Mən durmuşam burda, şahlığı al sən,
Öz təxtini qaytar, əlindəyəm mən…
Belə avaralıq varkən arada,
Yaxşı olmaz yetsəm şahla murada.
Desəm ki, mən şahın sadiq yarıyam,
Sənin işlərinə gəək yarıyam.
Mülkünü sən gətir ələ yenidən,
Bəxtin kömək etsə, bax, hazıram mən.
Sən burda mənimlə keyf edə-edə,
Qorxuram şahlığın əlindən gedə.
Varsa xəyalında yenə şah olmaq.
Əfsus ki, tezliklə gərək ayrılaq.
Bu dövlət əzəldən siz nəsildədir
Çox ayıb olsun ki, başqa əldədir" [14, s.131-132].

Şirin burada uzun söhbətdən sonra əsil məqsədin üstünə gəlir. Bunun müqabilində Xosrovun hərəkətlərindəki şitlik özünü daha aydın büruzə verir. Şirin isə ehtirasın təsiri altına düşüb nəinki öz taleyini unutmur, hətta digər tərəfin - Xosrovun da vəziyyətini, bütün mürəkkəbliyi ona başa salır. Şirin eşq və ailə münasibətlərini təkcə kamiyablıq, ehtirasın təmin olunması və s. kimi yox, həyat məqsədinin yarı-yoldaşı kimi başa düşür. Əgər Xosrovun şahlığı əldən getmişsə, Şirin özü səltənət və ölkə varisidir. Lakin burada Xosrov eşqə və Şirinə qurşanıb vəzifəsi başında dayana bilməmiş, onu unutmuşdur. Bu isə kişinin bacarığı, qabiliyyəti, şərəfi, iradəsi, boynuna düşən vəzifəni yerinə yetirmək fərasəti ilə əlaqədardır. Əgər kişi bütün imkanlara malik olduğu şəraitdə vəzifəni unudursa, onda belə bir ləyaqət çatışmırsa, nə olur-olsun bu cür səhlənkar şəxslə ailə qurmaq çox təhlükəlidir. Məhz Şirin də Xosrova şahlığı ələ gətirmək lüzumunu başa salarkən eşq, ailə ilə yanaşı boynuna düşən vəzifəni xatırladır.
Bu təsirli töhmət Xosrovun yaralı yerinə toxunur, onu ayıldır. O, Şirinə bir şah, bir qəhrəman, özünə qayıtmış mərd bir kişi kimi aşağıdakı cavabı verir:

"Salamat qal - dedi, - mən gedər oldum,
Dənizdən, atəşdən yoxdur bir qorxum.
Allah bilir, oddan çəkinmərəm mən,
Tükcə islanmaram keçsəm dənizdən.
Zənn etmə yataram mən bundan sonra,
Bu gündən mən hara, yuxlamaq hara!
Dağları yerindən qopardacağam,
Döyüşdən qalmaram nə qədər sağam…
Sənin eşqin məni tacdan eylədi,
Eşq çox yerlərdə yüz qan eylədi.
Olmasaydı eşqin başımda, ay qız,
Bu sevdalı başım qalmazdı tacsız"… [4, s.133].

Bu sözlərdə qəti dönüş və keçmiş üçün təəssüf vardır. Halbuki bu keyfiyyəti Xosrovun sevgilisi Şirinin ağıllı hərəkətləri, mətanəti və ibrətli nəsihətləri oyatmış, hərəkətə gətirmişdir. Lakin Xosrovun ruhunun dərinliklərində belə müsbət bir keyfiyyət gizlənməli idi ki, həyatın ibrət dərsi onu oyada bilsin.
Həyatda günahı olmaq, səhv etmək, büdrəmək təbii haldır. Ondan ibrət dərsi götürmək isə müsbət keyfiyyətlərdir. Çox təəssüf ki, bəzi insanlar bu keyfiyyətə malik deyildir; bu cür insanlar üst-üstə müvəffəqiyyət qazananda burnunu dik tutur, onun təkəbbürü baş alıb gedir. Bir uğursuzluq müşahidə edildikdə vay-şüvən başlayır. Onu itirdiyinin yerini doldurmaqdan başqa heç bir şeylə sakitləşdirmək olmaz. Bir səhv etdikdə isə müqəssir üçün adam axtarır.
Xosrov isə belə deyildir. O, hələ ilk gənclikdə atasının itaətindən çıxıb qayda-qanunu pozduğuna görə cəzalanmışdı. O, xəta eləmişdi. Lakin aldığı ağır cəza üçün də üz-gözünü turşudub fəryad qoparmadı, kimsədən narazı qalmadı, başını itirib əldən-ayaqdan düşmədi. Xosrovun həyatında həmin vəziyyət başqa variantda indi də təkrar olunur. O, isə həlledici anda eşq kimi təbii və qüvvətli hissin qarşısında əyilməyib boynuna düşən vəzifənin öhdəsindən gəlməyi qərara alır.
Xosrov vəzifəsinin başına qayıdır. Siyasi mülahizələrdə və riyasət döyüşlərində fərasət göstərir. Lakin bu taxt-tac ona qəlbi hesabına başa gəlir. Taxt-tac ələ gəldikdən sonra Xosrovun qəlbinin dərinliyində başqa bir ağrı, Şirinə olan məhəbəti baş qaldırır və onu narahat etməyə başlayır. Zira indi onun vəziyyəti daha da mürəkkəbləşmişdir; o, siyasi mülahizələrə əsasən başqa birisi ilə evlənmişdi.
Şirin Xosrovu əldən verdikdən sonra bu ayrılığa tab gətirmir, əldən-ayaqdan gedir. Onu elə bir ümidsizlik, elə bir dərd götürür ki, guya o, həyat üçün lazım olan hər şeyi itirmiş, bəşəri vəzifələri yerinə yetirərkən böyük bir çıxacaq etmişdi. Çünki Şirin üçün məhəbbət müxtəlif pərdəsizliklər yox, insani ünsiyyətin başa gəlməsi idi. Zahirən bu vəziyyəti Şirin özü törətmişdi. Əslində o, başqa cür də hərəkət edə bilməzdi. O, xırda adamlar kimi qisməti hər cür şərtlərlə qəbul etmirdi. Burada Xosrov və Şirin eşqinin əsil macərası başlayır.
Xosrov artıq evli idi. Şirin üçün isə bu yandan Fərhad meydana çıxır. Zira bu vəziyyətdə belə onlar bir-birlərindən ümidlərini kəsmirlər. Xüsusən, bizim aləmdə belə bir əqidə var ki, təmiz münasibət, təmiz sevgi, təmiz ailəyə onun paklığı üçün kənar bir əl qarışmamalıdır. Halbuki biz həyatda belə xalis, mütləq təmiz münasibət, sevgi və ailəyə rast gəlmirik. Əlbəttə, bunun dərəcəsi vardır. Üçüncü və sonrakı əllərin əxlaq və namusa müdaxiləsi həddini keçdikdə daha o məqbul deyildir. Əgər insanlıq onda müşahidə edilən qüsurlardan xali olsa idi, burada baş sındırmağına dəyməzdi. Belə olduqda münasibətlər sevgi əsasındadırsa, üçüncü və sair əllərin müdaxiləsi sevgi və ailədə izzəti-nəfsi təhqir etmək və şübhə əziyyətləri törətməzdi. Təəssüf ki, vəziyyət bunun əksini deyir. Ona görə də eşq, əxlaq və ailədə mütləq təmizlik mümkün deyilsə də burada ölçü gözləmək zərurəti meydana çıxır.
"Xosrov və Şirin"də bəşəriyyətin mənsub olduğu qüsurlardan uzaq, ali insanın təcəssümü vardır. Bu Fərhaddır. Doğrudur, Fərhad sevən və tərəfindən sevilən bir qıza vurulmuşdu. Doğrudur, Fərhad Xosrova nisbətən onun üzərində daha az hüququ olduğu halda, Şirinin üstündə onunla öcəşir. Lakin Fərhad burada qəlbinin tələblərinə yox, əsrlərlə davam edib gələn bir adətə, eşqi uğrunda başqası ilə çəkişmək təlqin olunmuşdu.

Fərhadın qəlbi nə istəyirdi? Bunu onun özü də aydın təsəvvür etmirdi. O, vurulmuşdu, vəssəlam! Lakin bu eşq onun qəlbində elə möcüzələr törədir ki, o hisslər zənginliyinin yaratdığı mənəvi gözəlliyin qarşısında mat qalır. Xosrov bir şey qopartmağa çalışır. Fərhad üçün isə qoparmaq deyil, təqdir olunmaq, dostluq, ali bir ünsiyyət kifayətdir. Fərhadı bu ali keyfiyyətlər xoşbəxtliyə çatdırırdı.
Fərhad qranit qayaları yarıb Şirinə süd arxı çəkir. Lakin ona muzd təklif edildikdə hər şeyi sevdiyinin ayaqları altına atır. Eşq üçün bu cür xidmətdə dayanmaq Fərhad üçün bəs idi.
Şirin sıldırım üzərindən atla keçə bilmədikdə Fərhad onu atla birlikdə köksünə qaldırır və sevgilisini bu cür çətin yollardan aparır. Bu onun bəxtiyarlığı üçün kifayət idi.
Bəzən sevgi təhqirə çevrilir. Bu müxtəlif münasibətlərlə baş verir. Lakin Fərhad sevgisi heç bir zaman təhqir yaratmaz. O bu sevgidə uduzsa, sevdiyinə kin deyil, ancaq xeyirxah, dostluq duyğuları bəsləyər. Zira bəşəriyyət qüsurlarla dolu həyat sürdüyü bir şəraitdə bu mümkün deyildir; çünki insanlar ya dostluğa can atan ürəyi təhqir edəcək, ya da ondan bir nəticə gözləyəcəklər. Bu cəhəti biz Fərhadın taleyində məlum səbəb üzündən axıra qədər müşahidə edə bilmirik. Lakin bu cəhət bir münasibətlə Məcnunun taleyində bütün açıqlığı ilə öz əksini tapır.
Məlum olduğu üzrə, Nizaminin "Leyli və Məcnun"unda belə bir hadisə baş verir. İbn-Salam öləndən sonra Leyli ilə Məcnun görüşür. Lakin necə olursa, birdən Məcnun Leylini yuxuya verərək özü çıxıb gedir. Bəzi müəlliflər bunu Məcnunun ruhi müvazinətinin pozulması ilə izah edirlər. Halbuki məsələnin daha dərin kökləri vardır. Əsərə müraciət edək. Leyli ilə vüsalın poeziyası Məcnunu məst etmişdi. O bu vüsalın gətirdiyi səadətdən də artıq heç bir şey arzu etmirdi. Elə bununçün xoşbəxtlik bu idi. Lakin qarşılıqlı məhəbbətin inkişafı qarşılıqlı münasibətlərin məcmuudur. Zira Leylidəmi vüsalın gətirdiyi səadəti Məcnun kimi başa düşürdü? Təssüf ki, bu belə deyildir. Səadətin Məcnuna gətirdiyi məsti-xumarlığa Leyli bşqa məna verərək belə deyir:

"Sən dünya bağında şeyda bülbülsən,
Vüsala can atan gül kimiyəm mən.
Bu vüsal günündə hanı həvəsin?
Ağzın qıfıllıdır, çıxmayır səsin" [13 a, s.255].

Məcnun Leyliyə təskinedici cavab verir. Söyləyir ki, onu çox sevir. Həyatının mənasını ona qurban olmaqda, xidmət etməkdə görür. Lakin ürəyində öz-özünə deyir ki, ey dili-qafil, vəziyyət mənim təsəvvür etdiyim kimi deyilmiş!! Mənim qəlbimdəki Leyli ilə bu Leyli arasında bir ziddiyyət vardır. Nizami Məcnunun halını belə təsvir edir:

Məcnun Leyliyə təskinedici cavab verir. Söyləyir ki, onu çox sevir. Həyatının mənasını ona qurban olmaqda, xidmət etməkdə görür. Lakin ürəyində öz-özünə deyir ki, ey dili-qafil, vəziyyət mənim təsəvvür etdiyim kimi deyilmiş!! Mənim qəlbimdəki Leyli ilə bu Leyli arasında bir ziddiyyət vardır. Nizami Məcnunun halını belə təsvir edir:

"Gördü ki, sümüyə dayanmış bıçaq,
Aldığı zərbədən həlak olacaq.
Qılıncı başından, başını teştdən
Götürüb çöllərə yollandı birdən" [13a, s.258]

Bu vəziyyət bir qədər başqa variantda Füzulinin "Leyli və Məcnun"unda da təkrar olunur. Leyli Məcnunu vüsala dəvət edir. Məcnun isə elə oradaca Leyliyə bildirir ki, onun məhəbbəti vüsal üçün deyildir və çıxıb gedir. Nə üçün Məcnunun məhəbbəti vüsala yaramır? Çünki müqabil tərəf bu eşqə uyğun deyildir. Bu uyğunsuzluğu isə vüsal mütləq üzə çıxaracaqdı. Beləliklə də bu səadət əvəzinə bundan nə törəyəcəyini söyləmək çətindir. Ona görə Nizami Məcnunun vüsaldan imtina etməsini Zeydin dili ilə bir sıra müəlliflərin güman etdiyi kimi yox, aşağıdakı şəkildə əsaslandırır:

"Əgər məhəbbətdə olmasa ismət,
O, şəhvət hissidir, deyil məhəbbət!
Saf eşqin nurlu bir güzgüsü vardır,
Eşqin hesabından şəhvət kənardır"
[13 a, s.259].

Məhəbbət əlaqələrində şəhvət arzuolunmaz bir zərurətdir. Bunu verib borcdan qurtamar mümkündür. Lakin Leyli Məcnun məhəbbətində vüsal zamanı tərəflər bir-birini (Leyli Məcnunu) "həvəsin azlığında töhmətləndirirsə, daha burada şəhvət yaxa qurtarmalı bir şey, qarşısı alınmaz zərurət yox, səadətin məğzi kimi götürülür. Bu isə şəhvəti əsil məqsədə çevirər, onu bəşəri, fəlsəfi səviyyəyə yüksəldərdi. Məcnun isə öz əqidəsini buna təslim etməzdi.
Leyli Məcnun əhvalatındakı bu tel sonrakı dövrlərdə də özünü göstərir…
Məhəbbətdə üçüncü və sonrakı əllərin mövcud olması təhqir və şübhə əziyyətləri törədir. Lakin bəşəriyyət indiki qüsurlardan xali olsa idi, onun fərdləri öz amalları ilə Fərhadlara, Məcnunlara bənzəsə idi, üçüncü əllərin mövcud olması narahatlıq törətməzdi.lakin onların bu üstünlükləri eyni zamanda Fərhadların tragediyasının da mənbəi idi. Bunu tutqun şəkildə hiss edərək Fərhad özü də deyir:

"Pərviz, Şirin, Fərhad bu sözlərin bax,
Hərəsinin vardır beş hərfi ancaq.
Hər üç adın hərfi bərabər ikən,
Pərviz udur bütün oyunda nədən!
Mən qalib də olsam, məğlub da hər an,
İnan ki, üstünəm yenə düşməndən.
Ancaq bilirəm ki, bəxtim dönəkdir,
Məni düşmən tale məhv edəcəkdir" [14, s.199].

Söhbət burada şəxsi həyatda gətirib-gətirməməkdən gedir. Zira burada işə Xosrovların müəyyən üstün cəhətləri yox, bəlkə də mənfi xarakterli bir şey, xudbinlik kömək edir. Çünki xudbinlik mənfi keyfiyyət olsa da, şəxsi mənafein ardınca qoşarkən xırda işlərdə, bütövlükdə yox, ömrün indiki anı üçün işə kömək edir; o, işin dalını-qabağını gözləmir, bəşəri meyllərə etina etmir, qoparmağa çalışır. Sözündən, şərtindən dönüb Fərhada xəyanət edərkən Xosrova belə bir xudbin düşüncə kömək etmişdi. Şirin özü də Fərhadın mənəvi aləmi qarşısında heyrətlə mat qalmışdı. Bu münasibətlərin inkişafının nə ilə nəticələnəcəyini söyləmək çətindir. Amma hər halda nəhəng simalarınkı gündəlik həyatda tuş gətirmir. Xosrovlarınkı isə gətirir. İşin məğzi burasındadır. Onda belə çıxır ki, həyat üçün Fərhadlara nisbətən Xosrovlar daha əhəmiyyətlidir. Qətiyyən yox! Fərhadlar yaradıcılıq və fəaliyyət aləmi üçün yaranmışlar. Bəzən fəaliyyət aləmi üçün yaranmışlar, fəaliyyət və yaradıcılıqda Fərhadların bir dəfədə gördüyü işi milyonlarla Xosrovlar bir əsrdə görə bilmir. Fərhadlar şəxsi həyat üçün də yararlıdır. Bir şərtlə ki, tayını tapa bilsin, onunki tuş gətirsin. Onda Fərhadların həyatı-məişəti, mənəviyyatı, münasibəti, əxlaqı, məhəbbəti, rəftarı göydə mələkləri, tanrıları xatırladır. Bu həyata bütün bəşəriyyət qibtə və təqlid etməyə başlayar. Şirin bu mənəvi aləmi heyrətlə seyr edir, heyran qalır. Lakin onu dərk edə bilmir. Yoxsa Fərhaddan sonra Xosrovu nəfsi çəkməzdi. Şirin məhəbbət və sədaqət üçün yaranmışdır. Buna onun qabiliyyəti çatır. Odur ki, Xosrovdan sonra ömründən imtina etdi. O, Fərhada yalnız rəğbət bəsləyirdi, Xosrovdan ötrü isə ürəyi sökülürdü. Xosrovun bu işdə Fərhada qarşı üstünlüyü də burasındadır.
Eşqin törətdiyi macəra, çətinlik Fərhad və Məryəm aradan götürüldükdən sonra da davam edir. Xosrov indi belə bir çətinliklə üzləşəcəyini güman etmirdi. Ona görə də o, çox yüngüllüklə Şirinin qəsrinə yan alır. Şirin onu necə lazımdırsa, eləcə də şahanə tərzdə qarşılayır. Lakin onu qəsrə buraxmır. Burada Xosrovla Şirin arasında ancaq dərin bir eşqin törədə biləcəyi uzun söhbətlər başlayır. Bu söhbətlərdə tələb, təklif, isbatlar, sübutlar, təhlillər, töhmətlər, yalvarışlar, gileygüzarlıq və s. və i. çox olur. Lakin bu söhbətlər hələ barışıq deyildir; bu söhbətlər Xosrov üçün, deməli, Şirinin özü üçün də o qədər uğurlu hesab edilə bilməz. Lakin bu özü də vüsalın zərrəsi idi. Hər halda indi aşiqlər xəyallarında deyil, bir-birlərinin qarşısında çıxış edirlər. Burada Şirinin mətanətini məth etməyə ehtiyac yoxdur. O, şahlıq, şahzadəlik və s. bu qəbildən olan mülahizələri bir tərəfə buraxıb, ancaq əxlaqın, fəzilətin, eşqin və ailənin tələblərindən irəli gələn şərtlər meydana atır. Xosrov isə gəncliyində etdiyi kimi indi də hər şeyə sahib olmağa çalışır. Lakin bunun qeyri-mümkünlüyünü dərk etdikdə bütün ümidini itirir. Hətta o, hədə-qorxuya da keçir. Əlbəttə, sivilizasiyalı bir eşqdə hədə-qorxu kimi hallar müşahidə edilə bilməz. Bu dəfə Xosrov bütün aləmini itirmiş kimi, ümidsiz halda qayıdır.
Lakin burada psixoloji bir hal da var ki, bu, böyük həyati əhəmiyyətə malikdir. Xosrov çıxıb gedəndən sonra Şirin özü bu ayrılığın qorxusuna düşür. O, ayağı ilə gedib özünü Xosrovun vicdanına təslim edir; deməli, indiki halda ən azı qadınların kişi vicdanının qüdrətinə ehtiyacı vardır. İndi Xosrov istədiyi kimi hərəkət edə bilərdi. Lakin dünyanın bir çox üzünü görmüş Xosrovun indi Şirinə qovuşmaq ən böyük arzusu idi. Ona isə uzun ayrılığın sonunda yetişirdi. İki qəlb arasında tam barışıq necə də çətin imiş! Əlbəttə, bunu xırda qəlblərin hər dəqiqə barışıb, ayrılacağı ilə müqayisə etmək mümkün deyildir. burada söhbət iki mənəvi aləmin sazişindən və qovuşmasının çətinliyindən gedir. Çünki nə səbəbdənsə, haradasa etimad qırılmışdır. Bu çətinlik etimadın tam bərpasına qədər gedəcəkdir.
Xosrov və Şirinin ailə həyatında bəzi cəhətlər daha çox diqqəti cəlb edir. hələ ailə həyatının lap başlanğıcında Şirin elə tədbirlərə əl atır ki, məhəbbət qızğınlığa və şəhvətpərəstliyə çevrilməsin. Bu çox mühümdür. Çünki vüsal zamanı qızğınlıq və şəhvətpərəstlik ailədə məhəbbət və etiqadın düşmənidir. Şirin burada nəfsini güdür və Xosrovun da ehtiraslarına ölçü qoymağı bacarır.
Daha sonra, ailə həyatında xoşbəxtliyin törətdiyi fəaliyyətsizlikdən birinci olaraq Şirin ayılır. O, Xosrovu başa salıb deyir ki, bir qadının işrətinə qurşanıb kişi vəzifələrini unutmaq lazım deyil. Kişisən hünər göstər, hikmət öyrən və s., bu cür fəaliyyət isə eşqi, ailəni və ömrü zinətləndirir, ona mənalar verir. Xosrov ailə həyatı ilə yanaşı hikmət aləminə də baş vurur. O qədər ki, hətta o ömrün mənasını başqa şeydə görüb şahlıqdan əl çəkir. Burası mənalıdır. Hamıdan yuxarıda dayanıb hökm etmək yalnız zahiri üstünlükdür. Çünki bu vəziyyət həqiqəti təhrif edir.
Əlbəttə, riyasət qabiliyyəti onlara fəaliyyət və yaradıcılıq üçün geniş imkanlar verir. Halbuki, vərəsəlik hüququ və bir sıra siyasi mülahizələr tarixdə qabiliyyətli adamları deyil, hər cür nadanı riyasətin başına qaldırmışdır. Bu cür nadanlar isə şəxsi və çox vaxt da xudbin məqsədlər güdmüşlər. Burada hər şey asanlıqla başa gəldiyinə görə, onlar hətta şəxsi həyatı, öz əli ilə qurmaq yaradıcılığı və səadətindən də məhrum olmuşlar. Ona görə də bu cür imkanlarda çox vaxt küt bir nəşə və pozğunluq hökm sürmüşdür. Xosrov və Şirinin dərin eşqi isə təhrif olunmuş həyatın bu cür zəncirlərindən azad olmalı idi və s. və i.a.
Göründüyü kimi, əsərin bədii-fəlsəfi mənasından başqa, onun didaktik əhəmiyyəti də böyükdür.
Füzulinin məhəbbət poeziyası Fərhadın, Məcnunun eşqini lirik şəkildə bütün variantlarda ifadə edir. burada məhəbbətin nəinki dərin bədii-fəlsəfi kökləri təhlil edilir, bu eşqin arxasında dayanan lirik qəhrəman geniş qəlbi olan sivilizasiyalı bir şəxsdir.

"Ey Füzuli, eşq mənin qılma nasehdən qəbul,
Əql tədbiridir ol, sanma kim, bir bünyadı var" [23, s. 108].

Füzulinin eşqinin ümumbəşəriliyi buradan doğur.
Vaqif poeziyasında cinslər üçün nəşəli və gözəl olan hər şey vardır:

"O şux qəmzələrin xəncər kirpiyin,
Gündə olur yüz min qan qabağında.
Xumar-xumar baxan ala gözlərin
Gərəkdir verəsən can qabağında" [8, s.15].

"Xumar-xumar baxmaq göz qaydasıdır,
Lalətək qızarmaq üz qaydasıdır.
Pərişanlıq zülfün öz qaydasıdır,
Nə badi səbadan, nə şanədəndir" [8, s.115].

Vaqif şerindəki gözəllik, onun ifadə etdiyi fikir ürəyə dəyir, iliyi-sümüyü oynadır. Bu gözəllik diqqəti cəlb edir. Lakin bu məhəbbət öz etik dəyərinə görə, Nizami və Füzuli poeziyasına bərabər deyildir…

__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:12   #46
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

9. Nizami və zərdüştlük




Nizaminin "Avesta"ya münasibətdə öz mövqeyi, öz baxışı və bu ulu kitaba öz qiyməti var. Bu, "Avesta"nın ruhu, elmi-fəlsəfi əsasları barədə məlumatı xeyli duruldur, mənəvi fikir tariximizin bəzi mühüm səhifələrini bir qədər də işıqlandırır, tədqiqatlarımızı zənginləşdirir. Biz burada "əsasları" sözünü işlətdik: bu əsaslar məhz Zərdüştün sağlığında yaranmışdı.
"Avesta", zərdüştlük Nizami yaradıcılığının ruhuna, istək və amallarına tam hakimdi. Nizami İskəndərin xəlvətə çəkilib dünya işlərindən xəbər tutması və:

"Çox gecə keçirdik biz kef çəkərək,
Gəlin, bir günü də elmə sərf edək!
Bircə gün baxaraq Günəşə, Aya
Fələyin sirrini qoyaq ortaya" [19, s.493].-

arzusu ilə yeddi alimlə söhbətini verir. Burada Hürmüzlə dünyanın o vaxtkı məşhur yunan alimlərini - Ərəstunu, Valisi, Bəlinası, Sokratı, Fərfuryusu, Əflatunu qarşılaşdırır, onların "fələyin sirri", "dünyanın yaranması", "varlığın ilk tarixi" kimi mühüm problemlər barədə fikir və rəyləri, dünya görüşləri dinlənilir. Nizami burada Hürmüzün zəkası, elmi mövqeyi, dünya görüşü barədə onun öz dili ilə nüfuzlu söz deyir, fikir söyləyir, mülahizələr yürüdür. Orada "Hürmüzün dedikləri" məhz "Avesta”dan, onun ruhundan gəlir, söylənilir.
Həmin parçanı veririk.

"Hürmüz də əl atdı qıfıla sarı
Zənciri çeynədi əqlin açarı.
Düyünü açmadan əvvəl sidq ilə
Şaha dua edib başladı belə…
Düşüncə yoluna düşəndən bəri
Seyr etdim firuzə rəngli göyləri.
Zənnimcə, bu dərya şövkətli göylər
Dağ başına çəkən tüstüyə bənzər.
Bu qorxunc tüstünün üstündə ancaq
Bir elə nur var ki, pak, təmiz, parlaq.
Örtmüşdü o nuru tüstü pərdəsi
Şan-şan görünmədən tutqun çöhrəsi.
Pərdəyə nəqş olan pəncərələrdən
İşıqlar süzülür cahana hərdən.
Bizim gördüyümüz Gün, Ay, ulduzlar
Həmin işıqdandır bütün hər nə var.
Vardır bu xilqəti yaradan, fəqət,
Bilmirəm nə sayaq olmuş ilk xilqət"
[19, s. 498-499].

"İlk xilqət"in yarandığı, zühur etdiyi barədə bizə məlum Şumer-Babil miflərində də fikir beləcə müəmmalıdır: birdən-birə tanrı ata An və tanrı ana Ki-nin nigahından Enlil tanrı doğulur; ondan sonra bu ilk ər-arvaddan daha yeni övladlar törüyür və s.
Hürmüzün dilindən deyilənlər də təxminən eyni fikirlərin təqdimidir.
Yunan alimlərinin fikirləri də "Avesta"dan irəli gəlir. Bu fikirlər bütünlükdə, hələ m.ö. VI əsrdə "Yeddi müdrikin məclisi"ndə sak Anakarın dediyi və şərh etdiyi fəlsəfi müddəalarla səsləşir. Plutarx həmin məclisdə iskit-sak Anakarın fəlsəfi mövqeyini, habelə onun dili ilə filosof Falesin nöqteyi-nəzərini belə şərh etmişdi: "Anakar dedi: Həqiqətən, əgər od da, su da, gülək də, bulud da, yağış da Tanrının silahıdırsa, onlarla o, bəzilərini xilas edir və yaşadır, digərlərini isə məhv edir və öldürür. Əgər ancaq heyvanlar onun işində tamamilə yararsız olsaydı, təəccüblü görünərdi. Çox güman ki, onlar da Tanrıdan asılıdır və ona qulluq edir; iskitlərin oxu, ellinlərin isə lira və fleytası kimi hərəkətlərinə cavab verir" [52, s.38]. Bir şair kimi, Anakar fikrini poetik şəkildə tamamlayır: ruhun da, hətta heyvanların da Tanrıdan nə dərəcədə asılı olduğu fikrini demək, bir qədər də aşkarlamaq üçün gözəl, poetik bir müqayisə aparır, Falesin dediyi fikrə öz nöqteyi-nəzərini də əlavə edir.
Belə aydın olur ki, bu fikirlər İskəndərin başına yığdığı yeddi alimin dediklərindən əvvəl mövcud idi, ümumən yunan fəlsəfi fikrinə çoxdan məlum idi.
F.X.Kessidi yunan fəlsəfi fikrinin doğuluşu və təşəkkülündən danışarkən yazır: "Həqiqətlərin ağılauyğun dərki prosesinin Falesdən çox qabaq (hələ Homerin dövründən) başladığı mübahisəsizdir: amma niyə bu fəlsəfə və teoqonik mif-birtipli dünya baxışı olmalı idi? Bu da həqiqətdir ki, mifologiyanın surətləri ağlın ifadəsinə köçürülərkən ilk yunan naturfilosofları üçün təbiət qüvvəsi (od, torpaq, su və s.) oldu, Tanrı olmadı. Lakin bu o deməkdirmi ki, mif mövzusu və fəlsəfə mövzusu eyni bir şeydir?" [37, s. 104-105].
Müəllif qoyduğu suallara cavab verə bilmir və məlum fikri Homerin dövrü ilə məhdudlaşdırır, ondan o yana getmir. Halbuki bu mifik təsəvvürlər və fəlsəfi baxışların əsası, kökü çox dərinliklərdən gəlir. Yunan fəlsəfəsinin təşəkkül mənbəyi və inkişafı da, istər-istəməz bu köklə bağlıdır. Müəllif isə od, torpaq, su, hava-təbiət qüvvələrinin, əslində Şumer-Babil mifləri, fəlsəfi təsəvvürlərindən gəldiyi və Tanrı anlayışı verdiyinə işarə belə etmir.
İngilis alimi E.B.Taylor yazır: "Həyatdakı bütün mövcud varlığın atası və anası sayılan Göy və Yer mifik xülyadır; təbii olaraq, əfsanə kimi törəmiş ki, çox qədim zamanlardan onlar bir olmuş və ancaq sonralar bir-birindən ayrılmışlar" [57, s.18].
Bu təsəvvürün də, əslində Şumer-türk mifləri ilə bağlı olduğunu müəllif unudur, fikrin ilkin qaynağı, çıxış nöqtəsi göstərilmir və hb.
Nizami hələ XII əsrdə Hürmüzün dililə, onun kəlamlarında, "yeddi alimlə" söhbətində və "yetmiş alimlə" müsahibəsi və onların suallarına cavablarında bu dərinliklərə getmiş, yunan fəlsəfi fikrinin ilkin qaynaqlarına münasibətini bildirmiş, işarələr vurmuşdu.
Nizaminin qələmə aldığı həmin yeddi alimin dediklərini xülasə edək ki, irəlidə bu barədə söz deyə, fikir söyləyə bilək. Əgər Ərəstun deyirsə ki:

"Cövhər keşməkeşdən doğub parladı,
"Hərəkət eləyən cism" oldu adı.
Həmin cism qərar tutmayıb biran,
Dönür, hərlənirdi əsla durmadan,
Bu cismin parlayan saf parçaları
Həmişə qaçardı mərkəzə sarı.
Yüksəyə uçanlar etdi hərəkət
Aşağı enənlər tapdı sükunət…
İlk pərkar hərlənib dövr edən zaman
Bu uca göylər də yarandı ondan.
Göyün gərdişindən od oldu aşkar
Od hərəkət edən qüvvədən doğar.
Odun qüvvəsindən hava yarandı
Hava istilikdən od kimi yandı.
Havada rütubət bol idi əslən,
Rütubət hərəkət etmədiyindən,
Onun zərrələri çöküb su oldu.
Bu cürə yarandı təmiz, şirin su.
Xılt saldı su daim sakit duraraq
O xıltdan törədi gördüyün torpaq.
Dörd ünsür yaratdı o pərvərdigar
Hərə öz yerində oldu bərqərar.
Qatdı bir-birinə onları həyat
Yaratdı bunlardan bitki, nabatat.
Bitki də başqa cür artdı dirçəldi,
Cürbəcür heyvanlar vücuda gəldi.
Bu qədər dərk edir ağıl hikməti,
Uzağa getməyə yoxdur qüdrəti"
[19, s.494-495].

Valis deyirsə ki:
"Mən də ərz eyləyim: dünyaya təməl,
Məncə su olmuşdur hər şeydən əvvəl.
Qızğın hərəkətdən və çaxnaşmadan
O yerə çatdı ki, od oldu əyan.
İldırım buxardan ayırdı odu.
Bundan rütubətli hava doğuldu.
Suyun qıtlığı getdikcə artdı,
Həmin qıtlıq da yeri yaratdı.
Cövhərlər yerbəyer olduğu zaman,
Təbiət qoynunda yarandı cahan…"
[19, s.495].
Bəlinas deyirsə ki:
"İlkin tilsim kimi yaranmış torpaq
Qalan tərkiblər də ondandır ancaq…
Onlardan birinci-işıqlı oddur,
Dünyanın ən yüksək tağı da odur.
İkinci-havadır, hərəkətdədir,
Hərəkət etməzsə, bilinməz nədir.
Üçüncü - sudur ki, təravət verər,
Hər şeyə təzəlik, lətafət verər.
Dördüncü-torpaqdır, tapdayır əyyam,
Tapdanan köksündən toz qalxır müdam" [19, s. 496].

Sokrat deyirsə ki:
"Xilqət səhifəsi açılmamışdan
Bircə vücud varmış, o da yaradan.
Bir bulud yaratmış əzmi, cəlalı
Şimşəyi, yağışı olmuş faydalı.
Onun yağışından yaranmış göylər
İldırımından da Günəş, Ay, Ülkər
Maddələr çökdürüb ondakı buxar,
Bu yeri yaradıb etmiş bərqərar!" [19, s. 497].


Fərfuryus deyirsə ki:
"Hələ bu dünyalar yaranmamışdan
Bir cövhər yaratdı böyük yaradan.
Tanrının feyziylə yetirdiyi bu -
Cövhər bir müddətdən dönüb oldu su,
İkiyə bölündü sonra bu su da,
Yarı üzdə qaldı, yarısı altda…
Maye olan hissə etdi hərəkət
Quru olan isə tapdı sükunət.
Hərəkət eləyən - Göy oldu, parlaq,
Sükunətdə qalan - bu Yer, bu torpaq"
[19, s. 497-498].

Əflatun deyirsə ki:
"Düşünüb mən belə verirəm qərar,
Ki, yoxdan yaranmış bütün varlıqlar!..
Bir kəs ki, əql ona ad verib: Qadir,
Özü bildiyini özü xəlq edir.
Ayrıca yaradıb o, hər gövhəri,
Vasitə olmayıb burda digəri.
Hər gövhər bəzənib kəmala yetdi.
Bu zidd qüvvələri bir yerə qatdı,
Ağıllı, hünərli insan yaratdı.
Bircə qarışqanın qanadında sən,
Tanrı qüdrətini görə bilərsən!" [19, s. 499].

Bütün bu fikirlərin kökü, əsası bizə məlumdur və qədim Şumer-türk fəlsəfi qaynaqlarından gəlir.
Ərəstunun dedikləri: "odun hərəkəti", "odun qüvvəsindən hava yaranması", "havada rütubətin bolluğu", "Onun zərrələrinin çöküb su olması", habelə "suyun sakit durmasından xılt alınması", "ondan da torpağın törəməsi", beləliklə də, dörd ünsürün - od, hava, su və torpağın mövcud olması bütövlükdə Şumer-Babil rəvayətlərindəki fikirlərdir. Alimin son beytdəki etirafı da təbii görünür:

"Bu qədər dərk edir ağıl hikməti,
Uzağa getməyə yoxdur qüdrəti!" [19, s. 495].

Çünki o vaxtlar mövcud məlum fikir bu qədər idi, artıq deyildi. Rəvayətlərdə bundan uzağa gedilməyib, bundan artıq deyilməyib.
Rəvayətdə:

"Başlanğıda kaniatın bütün varlığı böyük
Okeanın dolu suyundan ibarət olmuş…"
[53, s.24].

Valisdə:

"Mən də ərz eləyim: dünyaya təməl,
Məncə, su olmuşdur hər şeydən əvvəl"
[19, s.495].

Bəlinasın, Sokratın, Fərfuryusun, Əflatunun fikirləri haqqında da eyni sözü demək olar.
Plutarxın xatırlanan "Yeddi müdrikin ziyafəti" əsərində Anakar qədim iskit-türk fəlsəfi fikri üzrə mülahizələr yürüdür, zərdüştlüyün əsas müddəalarına toxunur, insanın yaranması və idarə olunmasında Tanrıdan və od, su, torpaq, külək (hava)dan danışırdı. Maraqlıdır, həm Plutarxın "Ziyafət"ində, həm də Nizaminin yeddi filosofun mülahizələrində bir qədər fərqilə təxminən eyni fikirlər bu və ya başqa üzdən çək-çevir edilir, ona az və ya çox dərəcədə əlavələr olunur, bir-birini təkrarlayan yeni fikirlər artırılır və s.
Hələ "Bilqamıs" dastanında kainatın, insanın yaranması, tale-müqəddəratı tanrıların hökmü, Göylərin yerlə, torpaqla qovuşması, məhəbbətilə izah edilirdi. Bu fikir, fəlsəfi dünyagörüşü ənənəsi "Avesta"dan sonra da get-gedə inkişaf etmiş, sonralar "Orxon-Yenisey"də öz əksini tapmışdı. Bu mənada "Gültəkin" kitabələrində ifadə olunan bu fəlsəfi fikir məsələnin mahiyyətinə daha artıq işıq salır.
"Üzə kök tənri asra yağız yir qılıntukda ekin ara kisi oğlı qılınmıs" [44, s. 28].
“Üstümüzdə Göy tanrı, aşağıda Yerlə qovuşduqda ikisinin arasında insan oğlu doğulmuşdur”.
Burada "qovuşma" (qılınma) sevgi, məhəbbət, vüsala yetmə anlaşında da yozula, düşünülə bilər. Bütövlükdə fikri belə açmaq olar: Ata göylər, yəni Tanrının işığı (Günəş), havası, yağışı (su) Ana torpaqla qovuşduqda, bu qovuşmadan, bu "sevgidən" insan oğlu doğulmuş. Ümumən bütün canlı aləm-heyvanat, nəbabət da bu qovuşmadan, bu "sevgidən" törəmişdir. Bu fikir insanın və mövcud varlığın yaranması haqqında Şumer-Babil miflərində deyilən fikirdir. Və insanın əmələ gəlməsi, doğuluşu barədə bütün mövcud nəzəriyyələrdən ən ağıla batanıdır; insanın meymundan yarandığı fikrini də vurub keçir, heçə endirir və milyon illər qabağa gedir; "insan meymundan əmələ gəlibsə, bəs meymun özü haradan yaranıb?" - sualına da cavab verir; insanlığın ilk ata-anası sayılan "Adəm və həvva" mifinin ilkinliyi üstündən qələm çəkir…
Bu fəlsəfi fikir əslində məhz göylərə - Tanrıya inamdan doğmuşdu, Şumer-türk mifləri və kitabələrində əksini taparaq qədim dünyamızın aparıcı fəlsəfi fikri olmuş, ənənəvi qırılmaz mənəvi teli kimi davam edib gəlmiş, hər tərəfə - Qərbə və Şərqə də öz təsirini göstərmişdir. Burada bizim üçün, Azərbaycan xalqı üçün yad təsir axtarmaq əbəsdir. "Avesta" bu qaynaqlardan süzülüb gəlib, ümman olub. Dədə Qorqudun ilham çeşməsi də buradandı. Nizami də bu ana kök, inam və zəngin ənənələrdən bəhrələnib, bu fikirlərdən qanadlanıb.
"İskəndərnamə" əsərində ayrıca "İskəndərin yeddi alim ilə xəlvətə çəkilməsi" fəsli diqqəti cəlb edir. Yenə də "Yeddi alim". Burada Nizami Hürmüzü alimlərin başçısı kimi verir, ona xüsusi ehtiramını bildirir; onu bütün filosoflarından üstün sayır, "yeddinci göyə" qaldırır:

"Yeddinci Hürmüzdü, bilir ki, hamı
Yeddinci göydədir, onun məqamı" -
[19, s.492].
deyir.
Nizami "İskəndərnamə"də yetmiş alimin Hürmüzü inkar etməsi məsələsini qoyur; bu səbəbdən də o alimlərin həlak olub daşa döndüyünü yazır. Böyük şair, Hürmüzə "ustad" alim deyə ehtiram göstərir, onu dönə-dönə vəsf edir. Nizaminin mövqeyi burada tam aydındır.
Tarixdə yeni elmi fikir, kəşf, yeni fəlsəfi dünya görüşü, nəzəriyyə özünə asanlıqla yol aça bilmədiyi, ciddi müqavimətə rast gəldiyi, təzyiqlərə, böhtanlara, təhqirlərə və hətta işgəncələrə məruz qaldığı məlumdur. "Avesta"nın yaradıcılarının, Zərdüştün də taleləri belə olmuşdur. Bu tarixi həqiqəti Nizami nəzərdən qaçıra, ibrətli bir söhbət, hekayət kimi onun üstündən keçə bilməzdi.
Hekayədə söhbət yunan fəlsəfəsinin, rumlu alimlərin Hürmüzə hücumu, onun haqq sözünü danmalarına, ona atdıqları böhtanlarına qarşı Nizami ağlı, düşüncəsi dayanır, Nizami onu müdafiə edir. Elmdə, fəlsəfədə tarixiliyi, haqqı, ədaləti gözləmək, düz sözü, haqq sözü müdafiə etmək kimi bəşəri məsələlər qaldırır və şair bu barədə öz qəti sözünü deyir:

"Hürmüz adlı alim haqq danışmaqda
Gedərdi hamıdan daim qabaqda.
Çox möhkəm olardı onun dəlili
Qane eləyərdi hamını dili.
Bir çox ruhaninin faş etdiyindən
Oldu yunanlılar onunla düşmən.
Bir gün yetmiş alim çıxardı qərar;
Onun hər sözünü etsinlər inkar:
"Hürmüz nə söyləsə, razı olmayaq,
Doğru sözlərinə qulaq asmayaq.
Onu yerli-dibli eyləyək inkar…" [19, s. 464].

Nizami:
"İnkarla haqq sözü danmaqmı olar!?"-

deyə bircə nidalı sualla dərhal söhbətə müdaxilə edir, onlara öz münasibətini bildirir. Bu, eyni zamanda Hürmüzün "Avesta"da ifadə olunan, həyata keçirilən haqq söz, düz söz ideyalarının tam dərki və həmin mövqeyi müdafiəsi idi; ədalətə, düzlüyə qarşı dayanan qüvvələrə qəti etirazı idi.

"Hamısı söz qoyub əhd elədilər,
Hürmüz çıxardıqca mədəndən gövhər,
Qiymətdən salsınlar söz dənizini,
Torpaqla örtsünlər xəzinəsini.
Hər doğru sözünə yalan desinlər,
Onun haqq sözünü eşitməsinlər…"
[19, s. 464].

Nizami Hürmüzün daha artıq həqiqətin gözünə vurub, "söz bəhrindən gövhər saçdığını" yazır:

"Hürmüz söz bəhrindən gövhər saçanda,
Elmi-ilahidən söhbət açanda,
Hər sözə dəlillər gətirib ustad
Hər şeyi aydınca etdikcə isbat,
Gördü ki, onlara heç etmir bu kar,
Hər şeyi hay-küylə edirlər inkar" [19, s.464].

Hürmüz yenidən sözə başlayır, yenidən "qəlbə yox, daşa da təsir edən" dəlillərlə fikir söyləyir; lakin bu sözlərə də məhəl qoyulmur:

"Başqa bir xəzinə çıxartdı üzə,
Yeni dəlillərlə başladı sözə.
Gətirdiyi dəlil, dediyi fikir
Qəlbə yox, daşa da edərdi təsir.
Bildi ki, burda var, yəqin bir kələk"
[19, s.464].

Hürmüz üçüncü dəfə işıqlı zəkasını, əqlini işə salır, öz ağıllı fikri, müdrik kəlamı ilə onlara yenə təsir göstərə bilmir:

"Üçüncü dəfə də müşküllər açan
Diliylə haqq söz eylədi bəyan.
Qəlbə fərəh verən gözəl sözlərdən
Onlara söylədi nə qədər desən.
Bu qədər çaldığı zəngin səsinə
Heç biri etina etmədi yenə…" [19, s.464-465].

Burada Hürmüz yorulur, aydın dəlilləri qəsdən dandıqları və tərs davrandıqlarına görə qəzəblənir, onlara nifrət yağdırır, onları lənətləyir:

"Qışqırdı onlara hiddətlənərək,
Qalın yerinizdə qiyamətədək" [19, s. 465] -

deyir, alimlər daşa dönüb yerində qalır.
Nizami, Hürmüzün nifrət və lənətinin nəyə qadir olduğunu qədim mifik təfəkkürlə bağlayır, bu əsasda da təsvirini verir:

"Bir anın içində o yetmiş nəfər
Qalıb hərəkətsiz buza döndülər.
Başları su kimi ayağa düşdü,
Donmuş bədənləri torpağa düşdü"
[19, s.465].

Hürmüzün tutduğu mövqeyin düzlüyünü, elmdə haqqın-ədalətin, həqiqətin carçısı olduğunu Nizami İskəndərin sözlərilə bir daha təsdiq edir; bir yunanlı, ağıl və zəka sahibi kimi, bu hadisəyə-dastana onun verdiyi qiyməti, həqiqətin təsdiqinə müdaxiləsini belə təsvir edir:

"İskəndər "afərin" söyləyib ona,
Ordan tez qayıtdı öz dərgahına.
Hər kəsə, xəlvətdə, düşəndə fürsət
Ona bu dastandan edərdi söhbət:
"Yetmişlər başladı tufan salmağa,
Özləri çöp oldu, Hürmüzsə dalğa"
[19, s.465].

Hadisəyə Nizaminin öz münasibəti, son sözü maraqlıdır. Şair, Hürmüzün - "Avesta"nın elmi-dini fikirlərinin, fəlsəfi görüşlərinin haqq olduğunu, sözün tam mənasında müdafiə, təsdiq və təbliğ edir:

“Haqqı eşitməsə, hər kəs dünyada
Ömrünü kül edib verəcəe bada.
Ustadın dərsini kim etsə inkar,
Onlartək kəfənə tutacaq ruzgar.
Dəlili qüvvətli olan bir sözü
Qanmaq istəməyən bədbəxtdir özü
Taca layiq dürrü yerlərə vuran
İdraksız, şüursuz nadandır, nadan!
Hünərə göz yummaq deyildir hünər,
Hansı bir ağıllı tülə bez deyər?

Alimlə xoş rəftar etsən əgər sən
Özün öz elmini aşkar edərsən” [19, s.466].

Nizaminin bu son sözü gələcək nəsillərə deyilən sözdür, verilən ibrət dərsidir, "Avesta"ya verilən qiymətdir.
"İskəndərnamə"dəki "Alimlərin Hürmüzü inkar etmələri və həlak olmalarının hekayəti" qədim Şumer-türk fəlsəfəsinin "Avesta"da cəmlənən dünyagörüşünün təntənəsi, bütövlükdə o vaxtkı yunan fəlsəfi fikri üzərində qələbəsi idi; bu tarixi həqiqətin böyük Nizami tərəfindən bədii təsdiqi idi. nizami mövcud fəlsəfi fikrin qaynaqlarına yaxşı bələddi. O, qədim Şumer-türk fəlsəfi fikrini də, "Avesta"nı da gözəl bilmişdi. Buna görə, filosofları qarşılaşdırır, fikirlərini təhlil edir, öz sözünü də deyir.
Nizami bu tarixi həqiqəti bədii və əqli-məntiqi yolla, Hürmüzün yetmiş alim üzərindəki qələbəsi ilə təsdiq etmiş; "Avesta"nın "Hünər xəzinəsi", "bezlə müqayisəyə gəlməz tül" saymış, onun tərəfində dayanmışdı.
Burada Nizami çox güclü bir bədii təsdiqdən də məharətlə istifadə edib; o, türk ağlının, türk zəkasının, türk elmi və fəlsəfi fikrinin əzəli və üstün olduğunu, güclü "dalğaya" bənzədiyini, məhz dövlət başçısının -Makedoniyalı hökmdarın dili ilə deyir, onun özünə təsdiq etdirir: Bir daha bu təsdiqi qabardaq:

“Yetmişlər başladı tufan salmağa,
Özləri çöp oldu, Hürmüzsə dalğa”.

Hökümdarın sözü onun möhürüdür, rəsmi təsdiqidir. Bu, Nizaminin "Avesta"ya, onun yaradıcılarına verdiyi əsl qiymət idi ki, bunu İskəndərə də təsdiq etdirir, "möhür" basdırır. Bununla da "Avesta" və onun yaradıcılarına qarşı elədiyi haqsızlığı İskəndərin öz dili ilə dedirtdirir, səhvini özünə düzəltdirir, zərdüştlüyə qarşı münasibətini dəyişdirir. Təsadüfi deyil ki. İskəndər tərəfindən "Avesta"ya, zərdüştlüyə və onun davamçılarına 1 kitabda-"Şərəfnamə"də divan tutulduğu, maqlar öldürüldüyü, təqib edildiyi, atəşkədələr dağıdıldığı halda, II kitabda -"İqbalnamə"də "Avesta"dakı elmin, fəlsəfi fikirlərin dünyəviliyi, əhatə dairəsinin genişliyi təsdiq olunur, yunan alim-filosoflarının da bu dairədən kənara çıxa bilmədikləri və hürmüzün böyüklüyü, onun "məqamının yeddinci göydə durduğu" etiraf edilir. Nizami Bərdə hökmdarı Nüşabə ilə İskəndərə "mərdliyin yolunu göstərdiyi" kimi, burada da hürmüzün ağlı-zəkası ilə ona dərs verir, onun dünyagörüşünü təmizləyir, elmi qüdrəti qarşısında baş əydirir; Zərdüşt inamına, maqlara etdiyi imansızlığına qarşı, bir növ, peşimançılıq çəkdirir.
Bu, Nizaminin çıxardığı çox uğurlu bədii-məntiqi nəticə, böyük mənəvi qələbəsi idi.
Nizaminin atəşpərəstliyə Zərdüşt dininə rəğbəti tam aydındır. Yaradıcılığının ümumi ruhu da bunu təsdiq edir. "Xosrov və Şirin" poemasında ibrətli bir səhnə var: Ova çıxan gənc Xosrov kəndlinin evində düşüb kef məclisi qurur: atı girib göy bir tarlanı, əkin sahəsini otlayır, qulu keçib bağçadan icazəsiz qora dərir. Bundan xəbər tutan hökmdar qəzəblənib oğlunu, qanunu pozduğuna görə ciddi cəzalandırır: "Təxtini alıb kəndliyə verdirir, atının ayaqlarını kəsdirir, çalğıçını sazından məhrum etdirir".
Bir sözlə, qora acısını oğluna daddırır… Nizami bu hadisədən çıxış edərək, öz sözünü deyir, o dövrlə öz dövrünü müqaisə edir. Zərdüşt dini ilə islam dini qanunlarını qarşı-qarşıya qoyur, tutuşdurur:

“Doğma bir övlada, əvvəl nə sayaq
Ədalətlə tənbeh olunurdu, bax!
Hanı o ədalət, o insaf hanı!
Verə öz oğluna böylə cəzanı?!
İndi yüz yoxsulun tökülsə qanı,
Durub tərəf çıxan bir adam hanı?
Atəşpərəstlikdə dünya eləydi,
Bu müsəlmanlıqdan utan bir indi"
[14, s.35].

Nizaminin qənaətincə, zərdüştlüyün insani qanunları islamdan "yüz" dəfə uca və ədalətli idi; elə bu fikri demək və əsaslandırmaq üçün, görünür, həmin səhnəni yaratmışdı. Sonda Nizami işarə vurur, özünü danlayır ki, bu "nəsihət"ə qulaq asan kimdir ki, bu tənqid, bu həqiqətin təsviri ona ağır otura, o özü cəzalana bilər, onun üçün pis olar: odur ki, tez mətləbə qayıdır, sözünü belə qurtarır:

“Qayıt əfsanəyə, Nizami, bəsdir,
Nəsihət quşunun səsi pis səsdir”…
[14, s.35].

Məlum olduğu kimi Nizamidə bir ayrıca "Xeyir və şər" adlı hekayə də var. Bu qədim tarixi-ənənəvi mövzudur ki, maraqlı bir əhvalat nəql olunur; "Avesta"nın nikbinliyə təlqin edən ruhu, xeyrin qələbəsi tərənnüm edilər.
Şair Nizami " Avesta"nın ən güclü tədqiqatçısıdır.





__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:14   #47
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

10.Nizami və Şərq-Qərb problemi



Şərq və Qərb!
Hazırda və tarixən dünya tarixində bu problem mühüm, açılmamış, həm də öz obyektiv həllini tapmamış qalır.
Şərq və Qərb!
Kim kimə borcludur?! Kim kimdən öyrənib?
Qərb öz üstünlüyünü sübuta çalışır, dünya sivilizasiyasının ocağı olduğu və hər şeyin Şərqə Avropadan keçdiyi fikrini deyir, söyləyir, təhlil edir. Bunun nəticəsidir ki, tarixən Qərb Şərqə yuxarıdan aşağı baxıb. Bu munasibət indi də davam edir.
Bu məsələnin tarixi çox qədimdir, Makedoniya fatehi İskəndərin Şərqə yürüşündən başlanır. O, Şərqin o vaxtadək min-min illər inkişafının (dininin, yazısının, fəlsəfəsinin, elminin, ədəbiyyatının və s.) qızıl toplusu olan müqəddəs "Avesta" kitabını məhv etməklə dünya sivilizasiyasının ocağını Yunanıstana keçirib orada yandırmaq istədi. Buna “nail” də oldu. Nə az, nə də çox, iki min ildən bir qədər artıq bu ocaq orada yanır. Bu, Yunanıstana, yunan xalqına "xidmət", bəşər tarixinə, bəşəriyyətə xəyanət idi.
Əbu Reyhan Biruni yazır ki: "Daranın xəzinəsində "Avesta"nın on iki min inək dərisinə qızılla yazılmış əlyazması olubmuş. Onu İskəndər yandırıb. Atəşkədələri dağıdanda kahinləri də məhv edib. Buna görə indiyədək "Avesta"nın beşdən üçü yox olub. Bütövlükdə o, 30 "nask"dan ibarət imiş. "Nask" "Avesta"nın hissələrinin adıdır” [25, s.204].
İngilis alimi Meri Boys yazır: "Soqdi dilində olan fraqmentlərdən birində Makedoniyalı İskəndər bəşər tarixinin ən ağır günahkarları sırasındadır… Onun cinayəti bundan ibarətdir ki, o, "maqları öldürtdü". Başqa bir pəhləvi kitabında deyilir ki, İskəndər "çoxlu müəllimlər, hüquqşünaslar, ərbablar və mobidlər öldürtdü. Üçüncü bir əsər məlumat verir ki, "o çox ocaqları söndürdü"..İskəndərin əskərləri paytaxtı talan edərkən Persopolda Fratadar məbədi zərər çəkdi, Ekbatanda (Həmədanda) Anahid məbədini isə Makedoniyalılar bir neçə dəfə talan etdilər. Hətta onlar damın gümüş lövhələri və sütunların qızıl örtüklərini qopartdılar. Ola bilsin , bu maddi ziyan zaman keçdikcə yerini tutsun, lakin zərdüştçülər əvəzedilməz itkiyə məruz qaldılar. Çünki çoxlu müqəddəs xidmətçilər məhv edildi. O vaxtlar bütün dini əsərləri şifahi ifa edən kahinlər dinin canlı kitabları idilər. Onların kütləvi məhvi qədim əsərlərin məhvi demək idi. Bunu itmiş və ya bizə naqis gəlib çatmış rəvayətlər təsdiq edir” [49, s.67,97].
Alimlər, filosoflarla əhatə olunan onlardan öyrənən, məsləhət alan İskəndər "Avesta"nın qüdrətinə, təsir dairəsinə, ona olan etiqada, inanmış, gücünə və bütün antik fikrinə hakim kəsildiyinə yaxşı bələd oldu. Bu onda qibtə hissi və daxili bir eqoizm yaratmışdı.
Bəşər tarixində bu həqiqəti ilk dəfə dahi Nizami Gəncəvi duymuş və yaradıcılığında bu məsələni qlobal problem kimi qoymuş və sübut etmişdi. "İskəndərnamə",("Şərəfnamə”, "İqbaqnamə") bütövlükdə bu problemə həsr olunmuşdur.
Nizami bədii ustalıqla, məharətlə bu problemi həll etmişdi: dünya mədəniyyəti və sivilizasiyalarının ilkin qaynağı qədim Şərq olmuş, Qərb Şərqdən ziyalanmış, inkişaf etmişdir… Bu həqiqəti dünyaya bildirmək və təsdiq məqsədilə Nizami, necə deyərlər, İskəndərin əlindən tutub Azərbaycanı, ümumən Şərqi gəzdirir, ona əyani şəkildə onun öz sözü, öz etirafları ilə təsdiq edir ki, insanlıq Şərqdən başlanır, insanləq tarixi ilə bağlı hər şey dünyaya, Avropaya da məhz Şərqdən yayılıb, bütün mədəniyyətlərin, sivilizasiyaların ilkin qaynağı, ocağı məhz qədim Şərq olub. Nizami bu dünyəvi reallığı İskəndərə bir-bir göstərir, inandırır, öz dili ilə dəfələrlə etiraf etdirir. Lakin bu reallıq indiyədək, demək olar ki, açılmamış, üstüörtülü qalıb, dünyaya çatdırılmayıb.
Bu problemlərdən biri dövlətçilik, dövləti idarəçilikdir. Ədalətli, müdrik, ağıllı, nümunəvi hökmdar ( və hökmdarların) ilk mövcudluğu Şərqdə olmuşdur. Bədii şəkildə olsa da bu reallıq Nizami qələmi ilə Bərdə padşahı Nüşabənin timsalında, həm də qadın hökmdarın şəxsində təsvir olunur, göstərilir. Makidoniyalı İskəndər Azərbaycana-Bərdəyə savaş, müharibə niyyətilə ayaq basmışdı. Lakin buna nail ola bilmədi. Güclü dövlətçilik ənənələri, dövlət başçısının ağlı, zəkası, həyat təcrübəsi, tədbiri İskəndəri bu niyyətdən çəkindirdi, onu tərk-silah etdi, dostluğa sövq etdirdi… Əvvəlcə elçi sifətilə gəlib, qoyulan "ayinə", yəni dövlətçilik qayda-qanunlarına əməl etmədən keçib taxtda əyləşən İskəndər Nüşabənin bu qəbahəti onun üzünə vurduğu səhnəni xatırlayaq.
“Ey cəsur padşah, eşq olsun sənə,
Elçilik edirsən özün -özünə,
Mənə saf ürəyim söylədi belə.
Bu başla, şahanə, uca sayənlə
Bir elçi deyilsən, hökmverənsən,
Göndərilmiş deyil, sən göndərənsən”.
[19, s.218].
İskəndər yalnız Bərdə hökmdarının bu incəliklə deyilmiş ötkəm sözlərindən sonra öz hərəkətlərindən utanır, pərt olur. Nüşabə İskəndəri şahlara layiq bir təntənə ilə qarşılayır, qoşunu ilə ona ziyafət verir, ölkənin naz-nemətini, hər cür şirniyyat, yemək-içmək stol üstünə düzülür; Nüşabə bu torpağın zənginliyi, var-dövləti, xalqın qonağa hörmət və ehtiramı və s. ilə onu heyran qoyur. Bununla həm də Şərqin-Azərbaycanın yemək-içmək, mətbəx mədəniyyətini nümayiş etdirir.

“İşarət edildi uca padşahdan:
Tez süfrə ağası gətirsin xörək.
Ortaya düzülsün hər çeşit yemək.
Öncə gətirildi, ətirli şərbət,
Sanki yerə sərdi hovzunu cənnət.
Gülab kimi axan bu arxı, yəqin
Yuxuda nə Xosrov görmüş, nə Şirin
O qədər xonçalar düzüldü ora
Ənbərdən ucaldı toz buludlara.
Ən ləziz yeməklər bol-bol axaraq
Hər yanda dağ kimi vurmuşdu qalaq.
İkiqat ələnmiş yağ qatlamalar
Ən parlaq aydınlıq kimi parıldar.
Ələnmiş ağ undan, bişmiş yuvarlaq
Ay kimi qoğallar, xəzdən də yumşaq.
Qoyuldu xonçaya yüz çeşid yemək,
Yeməklər xonçaya verirdi bəzək.
Yox idi elə bir yemək dünyada.
Bir mövqe tutmasın qızıl xonçada…”
[19, s.220].

Qədim Şərqin, Azərbaycan xalqının m.ö IV yüzillikdə 100 çeşid yemək-içmək dəsgahı!.. Bunun üstündən muğlara əmr edilir ki, müşk yandırılsın, qərbli "qonaqlara" kef üstündən kef verilsin, ardınca musiqi, nəğmə…
Bütün bu qonaqpərvərlik, hörmət, cah-cəlalla yanaşı Nüşabə padşah İskəndərə "həddini tonıtmaq" qərarına gəlmişdi. O bu ölkəyə dost kimi yox, bir fateh kimi, əli qılınclı gəlmişdi, üstəlik "ayini", şərq dövlətçilik ənənəsini pozmuş, icazəsiz-flansız onun taxtında əyləşmişdi. Odur ki, sonda məclisə plov əvəzinə onun qabağına ləl-cəvahirat: almaz, yaqut, dürr dolu kasalar qoyulur və təklif olunur ki: ye!
İskəndər çaşıb qalır.

"İskəndər söylədi: "Ey sadə dilbər,
Ölçüsüz söyləmə, tökməyəsən tər.
Düzmüsən süfrəmə almaz, yaqut, dürr,
Daş-qaş yeyilərmi, bu nə deməkdir?
Daşı da yeyərmi ağıllı insan?
Bu rəngi təbiət həzm etməz, inan!
Eylə bir yemək ver mədəmiz dolsun,
Rəğbətlə ona əl uzatmaq olsun" [19, s.217].

Elə Nüşabə də İskəndərin dilindən bu sözləri eşitmək istəyirdi ki, əsl mətləbi ona desin, onu haq yoluna gətirsin:

“Nüşabə gülərək söylədi şaha:
"Daşın ki, boğaza yolu yox daha,
Faydasız, yaramaz belə daş üçün
Bu qədər çarpışmaq, vuruşmaq neçün?
İndi ki, yeməyə yaramaz bu daş,
Dünyada onunla ucalarmı baş?
Dəyərsiz bir daş ki, olmayır yemək,
Onunçün bu qədər zəhmət nə gərək?.."
[19, s.217]

Bu hərəkət, davranış, bu fikirlər Şərq müdrikliyindən gəlir, İskəndərin, necə deyərlər, yeddi qatından keçir, onu sarsıdır. Bu sözlər, fatehliyin, qan tökməyin, ölkələr fəth edib var-dövlət yığmağın mənasız, gərəksiz olduğu Şərqin ağıllı bir qadın hökmdarının dili ilə deyilir. Bu, Qərbə, Qərbin böyük fatehinə verilən dərs, bilik, ağıl və öyüt-nəsihətdir. Nüşabə ağlı, biliyi və tədbiri ilə İskəndərə qələbə çalır, onu mənən sarsıdır.

"O incə qadının bu söhbətindən
Yeməkdən əl çəkdi o polad bədən
Dedi: "Ey xanımlar xanımı qadın,
Qüdrətdə erkəkdən ucadır adın.
Doğru söylədin ki, belə gövhərlə
Hər sərraf ancaq bir daş alar ələ…
Eşq olsun bu fikri sağlam qadına
Mərdliiyn yolunu göstərir mana"
[19, s.217-218].

Nizami əyani olaraq göstərir və təsdiq edir ki, məhz mədəniyyətin yolunu Şərq Qərbə göstərib: bu həqiqəti biz ona görə etibarlı hesab edirik ki, onu Nizami deyir və İskəndər də öz dililə etiraf edir.
İskəndər uzaq Şərqə doğru irəliləyir. Qıpçaq çölünə çatır. Üzü açıq, ağ bədənli, xoş sifətli qadınlar görür. Bu açıq gəzmək adətini onlara yasaq etmək istəyir. Onların böyüklərinə məsləhət görür, deyir.

"Üzünü gizlətmək xoşdur qadına
Qadın ki, yadlara açır üzünü,
Nə əri düşünər, nə də özünü
Bərklikdə ansa da daşı, poladı,
Yenə də qadının qadındır adı" [19, s.317].

Lakin buna da rədd cavabı alır, yenə pərt olur.

"Bu işdə cahandır əmr edir bizə
İstəsən hər qıpcaq can verər sizə.
Edərik hər nə əmrin olsa, itaət,
Öz ayinimizdən dönmərik, əlbət" [19, s.317].

Əlbəttə, bu kiçik bir detaldır, amma böyük mənası var. bununla Nizami demək və təsdiq etmək istəmiş ki, şərqin, şərqdə türkün qədim tarixə malik min-min illəri adlayıb gələn və "ayin" halını almış adət-ənənələri, inamı, inancları var, ona toxunmaq olmaz; İskəndərlərin bunu dəyişdirməyə gücü çatmaz. Ağsaqqallar ona dönə-dönə deyir ki, "İtaət edərik sənə tacidar", amma bu əmrə baş əymərik.
“Üz örtmək ayini qoy olsun sənin,
Bizə də göz örtmək olmuşdur ayin"
[19, s.317].

Şərqin bu qədim adət-ənənələrinə sadiq qalması, "ayin" kimi bunu qəbul etməsi "Nizami əsərlərinin el variantları"ndakı rəvayətlərdə də çox güclüdür; bu "ayin"lər xalqın ruhuna hopub, mənəvi aləminə həkk olunub, onu silmək, çıxarmaq mümkün olan iş deyil. İskəndər əbəs yerə bu xəyala düşmüşdü.
İskəndər Şərqin dərinliklərinə yeriyir. Hər yerdə düşündüyünün əksini görür; Şərqə mədəniyyət gətirmək yox, özü oradan öyrənir, ibrət götürür. Bəhrəli-barlı bir məkana çıxır. Bu cür firavanlığı, belə şəraiti, bir hökmdar kimi nəinki yarada bilər, heç yuxusunda da görə bilməzdi. Nizami İskəndəri əmin-amanlıq hökm sürən, hər tərəf bağ-bağatlı, mal-qaralı firavan həyat sürən məkanla tanış edir, onu cənnət kimi bir yerə gətirib çıxarır. Ona göstərir ki, bax, budur Şərq, gör, götür, ibrət al!

"Yaşıllıq içində gördü bir şəhər,
Ona Fərruxbehişt deyirlər türklər.
Gördü orada gözəl bir bütxanə var,
Qoymuşlar adını onun Qəndəhar…"
[19, s.552]

"Başqa cürə idi burda təbiət,
Su ilə, əkinlə tapmışdı zinət.
Hasarsız, divarsız bağlardı hər yan,
Bol-bol sürü vardı, yoxdu bir çoban.
Qoşundan birisi tər meyvələrə
Əlini uzadıb istədi dərə,
Həmin meyvələrdən birini dərcək
Bədəni qıc olub qaldı kamantək.
Başqa bir atlı da qoyun tutanda
Onu bərk qızdırma tutdu bir anda.
İskəndər: "Bax, bunlar ibrətdir"-deyə,
Əlini vurmadı orda heç nəyə.
Qoşuna əmr edib şah dedi: “Heç kəs
Özgənin bağına toxuna bilməz!" [19, s.572].

Nizami İskəndərə daha yeni "ibrətli" səhnələr göstərir, onu şəhərə gətirir.

"O axar-baxarlı yerdən keçdilər,
Cənnəttək, neməti bol-bol, firavan.
Bir şəhər gördülər onlar uzaqdan
Gəlib darvazaya, çatdı İskəndər,
Gördü ki, qapıdan yoxdur bir əsər.
Müdrik qocalarla girdi şəhərə,
Baş vurdu onlarla burda hər yerə.
Gördü çox bəzəkli, dolu dükanlar,
Ancaq nə qapısı, nə qıfılı var.
Nəcib şəhər əhli onu görəntək
Çıxdı qarşısına təzim edərək.
Gətirdilər qəsrə bir mehman kimi
Saray zinətliydi asiman kimi.
Süfrə bəzədilər, büsat qurdular,
Özləri xidmətdə hazır durdular
Pərəstiş etdilər o mehmanlara" [19, s.573].

İskəndərin Yaxın şərqdə Nüşabənin məclisində gördüyü cah-cəlal, qonaqpərvərlik Uzaq şərqdə də təkrar olunur və o:

"Əhsən qonaqpərvər bu insanlara!" -

deyə bundan məmnun olur və onları alqışlayır.
İskəndər məclis əhlinə, müdrik qocalara çoxlu suallarla müraciət edir: bu axar-baxar, bu firavanlıq haradandır?!
Bu necə ölkə, bu necə xalqdır ki, burada bu qədər arxayınçılıq, qorxmazlıq var? Sürülərin çobanı yox, dolu dükanların qapısı, qıfılı yox?! Bu qədər var-dövlət, bu qədər bağ-bağat, bu qədər sürü, mal-qara haradandır?
Nizami bu suallara ağsaqqalların dili ilə də cavab verir. Heç demə, bu şərait, bu firavanlığın qatları çox qədimlərə gedib çıxırmış. Qocalar uzun-uzadı bu sualların cavabını verir və cavabın başlanğıcı daha maraqlı və ibrətlidir:

"Bizim güzəranı sordu hökümran,
Buyurub dinləsin, biz edək bəyan:
Doğrusu budur ki, bizlər qədimdən
Bu dağı, bu çölü etmişik məskən.
Fağır bir tayfayıq, həm dinpərvər,
Düzlükdən keçmərik əsla tük qədər.
Əyri dolanmaqla yoxdur işimiz,
Düzlükdən başqa yol tanımarıq biz.
Əyrilik yoluna çəkmişik hasar,
Düzlüklə olmuşuq əzabdan kənar…"
[19, s.573].
Belə anlaşılır ki, Nizami qədim Şərqin olduqca dərin qatlarını qaldırmış, bu qədim dünyamızın təfəkkür tərzi, mədəniyyəti, mifik dünya görüşü və s. ilə yaxından tanış imiş. Məhz bu ölkənin güzəranının qədim köklər üzərində yarandığı və ucaldığını deyir, həm də bu məlumatları müdrik qocaların dili ilə bəyan edir. Maraqlıdır ki, bu cür "güzəran", ölkənin firəvanlığı, insanların bu rahatlığı və sakitlikdə yaşaması, ədalət, düzlük, əmin-amanlıqda ömr sürdüyü həyat qədim Şumer miflərinin birində eynilə təsvir olunur: "lap çoxdan, çox yüz illiklər qabaq yer üzündə sülh və həmrəylik hökmran idi. sancan ilan yox idi, zəhərli əqrəb olmamışdı. Düzlərdə ancaq vəhşi heyvanlardan qorxmadan öküzlər və ulaqlar dolaşırdı. Otlaqlarda ancaq qoyunlar və keçilər oynaşırdı, vəhşi heyvanlardan qorxu-zad yox idi. onlar naxırçı olmadan sakitcə otlayırdı, çünki heç yerdə yırtıcı şir, vəhşi qurd, zalim kaftar, yava it yox idi; bütün adamlar bir dildə danışır və bir-birilə sakitlikdə yaşayırdı. Qorxu və paxıllıq yox idi. heç bir adam başqasının nüfuzuna və malına həsəd aparmazdı. Ulu Şumer İlahi qanunlar ölkəsi idi və onlarla qonşuluqda olan Şubur, Xamaz, Ur torpaqları və qərbə tərəf uzaqlara uzanan Martu ölkəsilə bir-birilə düşmənçilik etmədən əmin-amanlıqda və dinclikdə yaşayırdılar, əhalinin əziyyətsiz və zor işlətmədən yemək və geyim bolluğu vardı" [53, s.38-39].
Elm tarixində bu mif "Klassika", klassik mif hesab edilir. XIX əsrdə "Şumerin kəşfi"ndən sonra aşkar olub, mixi yazılardan oxunub. "İskəndərnamə"də söhbət gedən Şərq-Əfqanıstan torpağı, Qəndəhar şəhəri, təxminən Şumer torpağı və ya ora yaxın ölkədir. Makidoniyalı İskəndər m.ö. IV əsrdə bu ölkəyə yürüş edərkən məhz həmin ənənələr, həmin bəşəri keyfiyyətlər davam edirdi. Nizami, bu həqiqəti bu mövcud aləmi müdrik qocaların sözü-söhbətilə bəyan edir; qədim mədəniyyətin, "ulu qanun"ların, adət-ənənələrin "ayin" kimi qorunub yaşadığını ağsaqqalların qan yaddaşından alıb İskəndərin valeh olduğu həyatın, güzəranın sirrlərini açır, onu bir daha tamam sarsıdır:


"Öz-özünə dedi: “Arifsən əgər,
Qoy sənə ibrət olsun bu sirlər.
Dünyanın gəzmərəm mən, daha bəsdir
Hər ovlaqda bir tor qurmaq əbəsdir.
Bütün bildiklərim qalsın bir yana,
Bunların söhbəti bəs edər mana.
Elə bir dünyanı o pərvərdigar
Bu mərd insanlarçün etmiş bərqərar.
Bunlar şövkət vermiş aləmə, yəqin
Sütunu bunlardır bütün aləmin.
Düz yaşayış yolu budursa əgər,
İnsan bunlardırsa, bəs nəyik bizlər?
Bizi haqq göndərib çölə, dənizə,
Qəsdi göstərməkmiş bunları bizə.
Vəhşi adətlərə eyləyib nifrət
Öyrənək bunlardan ayin, mərifət,
Bunları əvvəldən görsəydim əgər,
Dünyanı bu qədər gəzməzdim hədər.
Tapardım özümə dağda bir kaha,
İbadət eylərdim orda allaha.

Bunlartək asudə ömr edərdim mən,
Dinim də olardı həmin bu dindən!"
[19, s. 576].

Bu "öz-özünə demə"lər, “düşünmə”lər daxildən gəlir. Şərh etmək istədiyimiz Şərq-Qərb problemini tamam açır, hər iki aləmin mahiyyəti aşkar olur: Kim kimə nə verib, kim kimdən öyrənib? Kim kimə borcludur? - suallarına mübahisəsiz cavablar verir. Əlavə şərhə lüzum yoxsa da bəzi həqiqətlər üzərinə vurğu salaq:
Şərq Qərb üçün bir ibrətdir. Dünya bu mərd insanlar üçün yaradılıb. Aləmə şövkəti Şərq-şərqlilər verib. Şərq bütün aləmin sütunudur. Düz yaşayış yolu Şərq yoludur. Əgər belədirsə, bəs Qərb nədir, qərblilər kimdir? Bizi haqq bura - "çölə, dənizə gətirib çıxarıb"ki, Şərqi bizə göstərsin, tanıtsın. Qəsdi, məqsədi bu olub ki:

"Vəhşi adətlərə eyləyib nifrət
Öyrənək bunlardan ayin, mərifət!"

Bunları Makedoniyalı fateh deyir, etiraf edir.
Tarix, Nizami və ağlın məntiqi deyir ki, bu ölkədə mövcud olan din Zərdüştlük idi; ölkədəki Ulu qayda-qanunlar, ayinlər ali İnsani nailiyyətlər İskəndərin məhv etdirdiyi "Avesta"dan gəlirdi. Dünyanı gəzib, görüb-götürəndən sonra peşimançılıq çəkir, özü də bu dindən olmaq, bu dini qəbul etmək qərarına gəlir.
Xatırlanan mətnin son misrasına diqqət edin!
"Dinim də olardı həmin bu dindən".
Bu, İskəndərin daha ağır etirafı idi. O, "Avesta"nın məhv etməklə ümumilikdə mədəniyyət və din tarixinə etdiyi xəyanəti dərk etmişdi. İskəndərin bu etirafının ardınca Nizaminin dediyi bu sözlər də mənalıdır və deyilənləri bir daha təsdiq edir:

"İskəndər görəndə onları dindar
Peyğəmbərliyini etmədi izhar".

Hələ XII əsrdə Nizami bu qənaətə gəlmişdi. Lakin indiyədək, 2300 ildən artıq bir müddətdir ki, biz Şərqin guya hər şeyi Qərbdən aldığı fikri ilə razılaşmışıq, bu fikri təbliğ etmiş, yaymışıq. Və hələ də Qərb Şərqə yuxarıdan aşağı baxmaqda davam edir. İndinin özündə Qərbə pərəstiş baş alıb getməkdədir.
Buna son qoyulmalıdır. Tarixi obyektiv öyrənməli, qərəzli fikirlərdən əl çəkməlidir. Dünyanın tarixi yenidən yazılmalıdır!
XIX əsrdə Şumer kəşf edildi, çox həqiqətlər üzə çıxdı, çox sirlər əyan oldu. Yavaş-yavaş dünyanın gözü açıldı; Şərq-Qərb probleminə də münasibət bildirilməyə cəhdlər edildi. Qərbin və Şərqin böyük, nüfuzlu alimləri bu problem barədə öz sözünü deməyə başladı.
Amerika alimi S.N.Kramer:
"Tarixdə ilk olaraq Şumerdə insana öz işlərini və fikirlərini və ümidlərini, mühakimə və inanclarını ətraflı və elmi surətdə əks etdirmək imkanı verən yazı inkişaf etdi Yaş gil üzərində qamış çiling ilə yazırdılar: "Mixi yazının kəşfi və onun təkmilləşdirilməsi isə Şumerin bəşər tarixinə ən önəmli töhfəsi oldu" [63, s.26].
İngilis alimi L.Bulli:
"Qərb mədəniyyəti Şumerdəki ana ocaqdan şölələndi. Misir, Babil, Assuriya, Finikiya, qədim Yəhudi və nəhayət Yunan mədəniyyətinin mənbəyini də Şumerdə axtarmaq lazımdır" [28, s.26].
Polşa alimi Z.Kosidovski:
"Bu yaxınlaradək biz elə hesab edirdik ki, Yəhudi mədəniyyəti bütövlükdə Yunanıstana borcludur, məhz ən yeni tədqiqatlar göstərdi ki, bir çox məsələdə biz o mədəniyyətin varistləriyik ki, beş min il bundan əvvəl onu Şumer xalqının dühası yaratmışdır" [40, s. 24-25].
N.D.Filitner:
"Beş min il bundan əvvəlki həmin zəngin mədəniyyət, sivilizasiya birdən birə yaranmayıb, onun da dərin kökləri olub, daha qədim zamanlardan axıb gələn qaynaqları olub, mühüm şəhərlər olub" [59, s.17].
Rus alimi Murad Adcı:
"İndiki avropalıların başlandıqları o uzaq zamanın coğrafi xəritəsinə baxsaq Qərb dünyası bir qədər vəhşisayağı görülər. Mərkəzi Avropa sivilizasiya dünyasının dal qapısında idi, onun mədəniyyəti dünya sivilizasiyasının beşiyi qədim şərqdə ara-sıra bəxtinə düşən zərrələrdən qidalanmaqla məşğul idi. təsadüfi deyil ki, Çayarası (Mesopotomiya), Hindistan, Çin ilə əlaqəsi olan Avropa dövlətləri özlərini mədəniyyət liderləri saymaq iddiasına düşüblər" [21, s.63].
Və s. və i.a.
Lakin Şərq-Qərb probleminin ədalətlə, bədii-elmi şəkildə qoyuluşu və həllində ilk söz və qələbə Nizami Gəncəvinindir. O, XII əsrdə ilk dəfə bu həqiqəti açıb, dünyanı ayıq olmağa səsləyib. Şumerin kəşfindən çox-çox əvvəllər qədim qaynaqlara əsaslanıb bu barədə dahiyanə sözünü deyib.
Makedoniyalı İskəndər Yaxın Şərqdən keçib Orta Asiyaya, Uzaq Şərqə, Əfqanıstana, Qəndəhar şəhərinə yürüş edir, ölkənin qayda-qanunları, müdrik qocaları, habelə ölkənin bağı-bağatı, varı-dövləti onu heyran qoyur. Və bu ölkələrə əliqılınclı gəldiyindən peşman olur; buradan peşman, pərt qayıtsa da xalqdan, nəcib insanlardan, ağıllı, dünya görmüş qocalardan məmnun qayıdır. Bu torpaqda müharibə aparmır, dağıntılar etmir.
Makedoniyalı fateh Qəndahar şəhərinə, bu qədim "məbədgaha" qıymadı, ona xətər yetirmədi, Ruma qayıtdı…
O vaxtdan 2300 ildən bir qədər artıq keçib. İndi Corc Buş - qərbin hökmdarı Şərqdən - Əfqanıstandan, İrakdan əl çəkmir ki, çəkmir. Ölkənin qədim mədəniyyət mərkəzlərinin, qəndəharın, Bağdadın başına raket, bomba yağışı yağdırır.
İlahi! Bu müddət ərzində bəşəriyyət ağıla gəlməyibmi, ədalətə, insanlığa doğru inkişaf etməyibmi!!...







__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:18   #48
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

11. Son söz yaxud bəzi nəticələr.



Mən kiməm, biz kimik!?

Beləliklə, Azərbaycan xalqının tarixini ümumtürk tarixindən təcrid edib öyrənmək və yazmaq mümkün deyil.
Tarixdə, ictimai və mədəni həyatda hər hansı bir xalq, millət və onun hakimiyyəti özüllə, başlanğıcla və ənənə ilə bağlı olur. Hər hansı sahədə əsassız, güclü ənənəsiz zirvələr fəth edilmir. Bu mənada türk xalqının (və xalqlarının), türk dövlətçiliyinin ilk yaradılışı, doğuluşu, inkişaf mərhələləri və zirvələri olub.
Nizami bu tarixin parlaq səhifələrini açır, bu isə çox dəyərli və etibarlı qaynaqlardan gəlir.
Türk dövlətçiliyinin qədim və güclü ənənəsi var. Bunu tarixi qaynaqlar dönə-dönə təsdiq edir. "Orxon-Yenisey" kitabələrində bu həqiqətin təsdiqinə yan alan belə bir fakt var; bizim eranın VII əsrinə aid "Eltəris xaqanın şərəfinə kitabə"də onun ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Qapağan xanın dilindən bu sözlər deyilib:
"Mən Qapağan, Eltəris xaqanın elində tərbiyə aldım. Eli (səltənəti, dövləti) Yabğa oğlu Sabra Tamançur, onun kiçik qardaşı Yoğa Sabra Tamğan Tarkan, ümumən mənim altmış beş ulu (hökmdar) babalarım yaratmışlar" (İndi bu taxtda mən əyləşirəm…)" [45, s.7-9].

Bu sözləri qiymətli, əsil və yad əlinə keçməmiş bir kitabədən oxuyuruq. Biz buradan çıxış edib tarixin dərinliklərinə gedə, Türk dövlətçiliyi tarixinin dərinliklərinə enə, Türk dövlətçiliyinin kökünü tapa, başlanğıcını aşkar edə, üzə çıxara, heç olmasa, bu barədə ümumi bir təsəvvür yarada bilirik.
"Altmış beş ulu babaların yaratdığı el birliyi-dövlət, səltənət!
VII əsrədək bu sayda hökmdarları olan bir elin-dövlətin, səltənətin tarixi barədə, əzəməti barədə, ənənəvi inkişafı barədə bu fikir az söz demir. Sonra gələn Türk dövlətləri məhz bu zəmin, bu kök, bu güclü ənənə üzərində ucalmışdır.
"Altmış beş" ulu babaların yaratdığı el birliyi-dövlət, səltənət!
Bu tarix haradan başlamalı, nə qədər olmalıdır? Bu ən azı gedib bizim ulu hökmdar babamız Bilqamıs //gilqamış padşahın (m.ö. 2800-2700-cü illər) zamanına çıxır. Ondan da əvvəl "Qızıl əsr" dövrü olub. Ur, Tel-El Obeyd xanədanlıqları olub. Habelə həmin el birlikləri dövründə yaranmış "Enmerkar və Aratta hökmdarı", Bilqamıs padşahın atası "Luqalbanda haqqında dastan", "Bilqamıs" dastanı və s. ədəbi məhsullar, əvəzsiz söz inciləri dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə daxil olub.
Bu dövlətlərin ərazisi Dəclə-Fərat çayları, Böyük Çin Səddi, Orxan-Yenisey vadilərindən tutmuş Kaspi dənizi və Yevkos pontuna (Qara dənizə), oradan da Urmiya gölü sahillərinədək uzanan torpaqları birləşdirən, az və ya çox fasilələr, aravermələrlə vahid hakimiyyətin tarixidir ki, təxminən altı-yeddi min illik bir dövrü əhatə edir. İki Çayarası arxeoloji qazıntılarının elmi nəticələrini nəzərə alsaq, bu tarix daha qədimdir, 10 min ildən artıq bir tarixdir.
Biz bu dövlətləri, bu tarixi yaratmış xalqıq, onun övladlarıyıq.
Ulularımızın yaratmış olduqları həmin 65 hökmdarlığın dördü-beşi və daha artığı-"Turan imperiyası" (m.ö.?-625), "Midiya dövləti" (m.ö. təxminən 671-553), "İskit-Massaget-Sak" (m.ö. 530-?), "Atropat-Atropaten" (m.ö. təxminən 343-333) və b. dövlətlər məhz qədim Azərbaycan ərazisində qərar tutmuşdu… Deməli, bu el birlikləri-dövlət qurumları həm də bu geniş ərazinin mərkəzində, necə deyərlər, tən ortasında yerləşən Atropaten-Azərbaycan torpağı və adının, burda məskunlaşan Azərbaycan-türk xalqının, Oğuz türklərinin dili və ədəbiyyatının təşəkkülü və formalaşmasına güclü zəmin yaratmışdır. Sak-Sakasen, Alban mədəniyyəti də bura daxildir.
Qədim türk - yunan münasibətləri tarixindən bizə Troya//Turoya müharibələri məlumdur. M.ö.XII əsrdə turlarla yunanlar arasında gedən döyüşlər “Troya müharibəsi” adı ilə məşhurdur. Türklərin hələ m.ö. XII-X əsrlərdəki qüdrət və əzəmətini nümayiş etdirən bu müharibə tarixdə öz izini buraxmış, dahi Homerin qələmilə bədii ifadəsini də tapmışdı. Bu tarixi öyrənməyə, tədqiq etməyə böyük ehtiyac var. Turan tur sözü əsasında yaranıb. Turan sözünün kökü “tur”dur, ona əlavə olunan an yer, məkan mənasını verir: turlar, turanlılar deməkdir. Azərbaycan ərazisində an hissəciyinin qoşulduğu kökümüz, əsli-nəcabətimizlə bağlı bir sıra belə sözlər mövcuddur: Tur+an, Muğ+an, Ər®+an//Ar+an, Mərd(k)+an//Mərd(ək)+an,Şüvəl+an, Saval+an və s. Bu sözlər təsadüfi yaranmayıb. Bir-birilə əlaqəlidir. Məs., maq//muğ sözlərilə bağlı Azərbaycan ərazisində 17-yədək kənd, oba, düzənlik adı var. Bu yer adları maqların//muğların bu torpaqda oynadıqları rolla, onların mənəvi-mədəni həyatımızdakı fəaliyyətinin nəticəsi olaraq yaranmışdır; başda Zərdüşt olmaqla, onlar “Avesta” dünyəvi kitabını yaratmışdılar...
Turan sözü barədə etibarlı mənbələr də öz sözünü deyib: “Turan” sözü “turlar”, yəni türklər demək olduğu üçün sadəcə türkləri içinə alan bir topluğun adıdır. Deməli, “Turan” sözünü bütün türk boylarını içinə alan böyük Türküstan üçün işlətməyimiz lazımdır”; “Turan bütün türklərin keçmişdə və bəlkə də gələcəkdə bir gerçək olan böyük vətənidir” (s.38-39).
M.ö. VII əsrdə Turan imperiyası tarixini, Turan-İran müharibələri tarixini öyrənmək və tədqiq etmək zəruriyyəti yaranır. Bu tarix də bizə xalqın yaddaşında gəlib çatıb. “Alp Ər Tonqa” dastanı həmin tarixin bədii ifadəsidir. Bu münasibətlə bizə böyük alim Mahmud Kaşğarlının “Divanü Luğat-it türk” əsərində 11 ağı gəlib çatıb. Həmin ağılar müharibə və onun gedişi, mahiyyəti barədə dəyərli məlumat verir.
Mənbələr “Turan imperiyasının” m.ö. VII əsrdə Ön Asiya və bütövlükdə Qafqazı əhatə edən sərhəddini belə göstərir (bax: növbəti səhifə).
Türk alimi Camal Anadolun tədqiqatlarına görə iranlılar midiyalıları turanlı hesab etmiş, Midiya ölkəsinin isə Turana daxil olduğu fikrini söyləmişlər.

“Keyxosrovla” müharibə edən Əfrasiyabın Sak hökmdarı olduğu da göstərilir. Bu baxımdan qədim iskitlərlə bağlı olan sakların da türk qollarından biri olduğunu qəbul etmək gərəkdir. Burada midiyalılar və saklar haqqında irəli sürülən təxmini tarixlərin doğruluğunu təyin etmək çətinsə də Əfrasiyabın həqiqətən türk hökmdarı olduğu mübahisəsizdir. Çünki onun böyük və əziz xatirəsi Asiya türkləri arasında əsrlərcə yaşayıb və İran rəvayətlərindəki uydurma ad altında deyil, türk ənənələrinə görə Alp Ər Tonqa şəklindəki türkcə adı və ünvanı ilə tanınan
bu ulu hökmdarın şərəfinə türklər yüz illərlə mərasimlər keçiriblər” [6 a].
Tarixçi Fəxrəddin yazır ki, “Türklərin padşahı, son dərəcə müdrik və ağıllı adam kimi tanınan Əfrasiyabın kəlamları içərisində belə bir kəlam da var: “Türk balıqqulağı içindəki mirvarini xatırladır, nə qədər ki, o öz qınındadır heç bir qiyməti yoxdur. Lakin balıqqulağının içindən çıxan kimi o qiymətə minir, padşahların taclarını, şahzadə xanımların boyun-boğazını və qulaqlarını bəzəyir” [31a, s.149].
Hazırda qədim türk şəhəri Səmərqənddə “Əfrasiyab” adında muzey fəaliyyət göstərir və ətrafında kiçik təpəciklərdən ibarət İmperiyanın mərkəzi olmuş sahə mühafizə edilir. İzahatcının verdiyi məlumata görə müxtəlif əşyalar və divarlarda nümayiş etdirilən şəkillər qazıntı zamanı həmin sahədən aşkar edilib.
Bunlardan iki şəkil veririk.

Hökmdar qızıl geyimdə bu görkəmdə təqdim edilir:














Bu zəngin xəzinədən təkcə ikisinə diqqət edək, uzərində bir neçə söz deyək.

Bu şəkillərdə ön planda diqqəti cəlb edən iki eyni surətin kimliyini demək çətin olsa da ulularımız - m.ö. VII-VI əsrlərin türkləri haqqında təsəvvür yaranır. O vaxtlardan biz bir kökük,vahid xalqıq. Sonralar b.e.ə. VII-VIII əsrlərindən ərəb işğalı bu birliyi pozdu, parçaladı; Azərbaycan,özbək, qazax, qırqız, türkmən xalqları yarandı...
Biz turlarıq,turanlılarıq, türkük,Alp Ər Tonqa - Əfrasiyab nəsliyik. Böyük Nizami də bu nöqtəni vurur. Məhinbanu ananın Şirinə “nəsihəti”ndə onun dili ilə bu həqiqəti təsdiq edir. İran şahı Keyxosrovla Əfrasiyabı qarşilaşdırır, onu günəşə bənzədir:

“O aydırsa, biz də günəşik
O Keyxosrovdursa, biz Əfrasıyabıq”
[14,s.116] -
deyir.
Tarixən qələbələrimiz çox olub, məğlubiyyətlərimiz də olub. Amma heç vaxt sarsılmamışıq, ruhdan düşməmişik. Qurmuşuq, yaratmışıq...
Xoş bir təsadüf nəticəsində 1972-ci ildə Alma-Atanın 60 km-də İssıq qəsəbəsindən Kurqan aşkar oldu. Öz zənginliyi ilə heyrət doğuran qızıl geyim; əl işilə, bənzəri olmayan baş tacında “qədim iskit heyvan üslubu”nda xalis qızıldan işləmə şir, pələng, bəbir, at, qanadlı keçi, ağac başında quş tökmələri və başqa sənət inciləri... Mütəxəssislər cürümə dərəcəsindən yəqin ediblər ki, bu dəfn m.ö. V-IV əsrlərdən bu yana deyil. Yəni 2500 il bundan əvvəl [33 b].

1) “Gümüş cam uzərində yazı” [25 a, s.66]








Yazı məlum “Orxon-Yenisey” əlifbası ilədir.Türk milli əlifbasıdır. Sağdan sola oxunur və bu məzmunu verir:
“Ağa sana uçuq
Bez çök bukun içrə azuk”
Müasir dilimizdə belə alınır”
“Ağa (hökmdar, böyük qardaş), sənə bu uçuq (qazma, qəbr, məskən).
Yad (düşmən, yağı), diz çök, xalqın azuqəsi olacaq”.

Bu qədim türk - sak dilidir, nikbin türk ruhunun səsidir.

2) Üzük - möhür [33 b, s.102]
Turan imperiyasından - o dövrdən xalqın qan yaddaşında bizə ana türk dilində 11 ağı, Sak imperiyasından - o dövrdən ana torpağın qoynunda qızıl sənət xəzinəsi, rəsmi əlifba - yazılı dil, hətta dövlətin möhürü və digər əşyalar gəlib çatıb.
Biz bu mədəniyyətin varisləri və davamçılarıyıq!
Nizami, bax bu zəmində yetişmişdi, onun ilham pərisi bu mədəniyyət üstündən qalxmış, ucalmışdı.
Bu varisliyin, bu mədəniyyətin əsl tarixi yazılmalıdır, onu yad əllərə etibar etmək olmaz.
Biz hələ m.ö. tarixdə "Xaqanlıq” adı ilə güclü Türk dövlət qurumlarının şahidi oluruq. Makedoniya fatehi İskəndər Bərdəyə gəlir, Şirvandan keçib Dərbəndə yürüş edir, oradan Orta Asiyaya enir, Türk xaqanları ilə vuruşmalı olur. Nizaminin "İskəndərnamə"sində belədir. Bu barədə Mahmud Kaşğarlının verdiyi məlumatlar və yunan tarixçilərinin yazdıqları da bunları təsdiq edir, tamamlayır.
Böyük alim Mahmud Kaşğarlı yazırdı: "Zülqərney Səmərqənddən keçib Türk ölkəsinə yönəldiyi vaxtlarda türklərin çox güclü və böyük ordusu olan Şu adlı gənc bir xaqanları vardı. Balasağındakı Şu qalasını o tikdirmiş və o ucaltmışdı…"[61, III, s. 413]. Və "Zülqərney Uyğur ellərinə yaxınlaşdıqda Türk xaqanı ona qarşı dörd min əsgər göndərir. Dəbilqələrinə şahin qanadları taxmış əsgərlər qabağa ox atdıqları kimi, arxaya da ox atırmışlar. Zülqərney buna çaşıb qalmış". Və yenə: "Türk xaqanı vuruşmaq üçün Zülqərneyin üstünə gənclərdən ibarət bir bölük əsgər göndərir. Xaqanın vəziri ona deyir: "Sən Zülqərneyin qarşısına gəncləri göndərdin, onların içərisində sınanmış, təcrübəli döyüşgən adamların olması gərəkdi" [61, I, s. 90[…
Nizami də "İskəndərnamə"də buna işarələr vurur.
Mahmud Kaşğarlı İskəndərn Türk xaqanları ilə sülh bağlamaq, dost olmaq məcburiyyətində qaldığını yazır. Belə anlaşılır ki, hələ m.ö. bir hakimiyyət, dövlət qurumu kimi xaqanlıq mövcud idi. müharibələr tarixində onun öz strategiyası və taktikası, müharibə təcrübəsi, bu barədə öz görüşləri vardı. Makedoniyalı İskəndər kimi bir dünya fatehini çaş-baş salmaq, ona "dərs vermək", dar ayaqda mühasirəyə alıb qoşununu qırmaq o qədər də asan məsələ deyildi. Bunlar dövlətçiliyin, dövləti, xalqı qorumağın əsrlər boyu sınanılmış və qazanılmış nailiyyətləri idi.
Bu məsələdə yenə Mahmud Kaşğarlıya, onun müşahidələrinə müraciət edək, görək Şu xaqan Makedoniyalı fatehlə necə qarşılaşmış və onu sülhə məcbur etmişdi. "Xaqan Şuya Zülqərneyin yaxınlaşdığı xəbərini vermiş və demişlər: "Əmriniz nədir? Vuruşaqmı? Nə buyurursunuz? Halbuki Xaqan Xocant çayının kənarına qaraul qoymaq və Zülqərneyin çayı keçdiyini xəbər vermək üçün qırx tarxanı gözətçi gündərmişdi. Bu dəstə kimsə görmədən getdiyi üçün bundan əsgərlərin xəbəri olmamışdı. Xaqanın ürəyi tamam sakit idi" [61, III, s. 413].
Mahmud Kaşğarlı davam edir: "Xaqanın gümüşdən bir hovuzu vardı. Səfərə çıxarkən aparılır və içinə su doldurulurdu, sonra içində qazlar, ördəklər üzdürülürdü. Xaqana "nə buyurulur, vuruşaqmı?" deyildiyi zaman cavab olaraq "bu qazlara, ördəklərə baxın, necə suya tez cumurlar!" demişdir. Bununla da orada olanlar hökmdarın vuruşmaq üçün hazırlaşmadığı və buradan çəkilib getmək niyyətində olduğunu duymuşlar.
Zülqərney Xocant suyundan keçib gözətçi yerinə gəlir. Zülqərneyin keçdiyini görən gözətçi Xaqana xəbər verir. Xaqan dərhal təbilləri çaldıraraq Şərqə tərəf hərəkət edir" [61, III s.145].
Hökmdarın bu hərəkəti, bu fəndi xalqın dili ilə "Divan"da belə mənalandırılır:
"Zülqərney dediyimiz şəxs bir yolçudur. Bir yerdə qərar tutmaz. Buradan da keçib gedər. Biz də öz yerimizdə qalarıq" [61, III s.145].
Deməli, xalq öz hökmdarını yaxşı tanıyır, onun ağlına yaxşı bələd idi.
Belə anlaşılır ki, Şu xaqanın torpağı, xalqı xilas etmək təcrübəsi, hərbi fəndləri və s. vardı ki, mümkün qədər itgi vermədən düşməni dəf etsin, barışığa, sülhə məcbur etsin.
Maraqlıdır, Nizami "İskəndərnamə"də bu hadisəni, bu vəziyyəti eynilə təsvir edir. Xaqan vəzirindən soruşur:

"Bilmirsən bu şahın nədir istəyi?
Ölkəyə gəlməkdən nədir diləyi?" [11, s.279].

Vəzir ona bu cavabı verir:

"Bu yerdə yad olan çox uzun qalmaz,..
Onunla bircə ay get keçin bir az.
Çalış ki, bu qara əjdaha bədən
Hörmətlə sovuşsun bizim ölkədən" [11, s.280].

Tarixi həqiqətlər necə də bir-birini tamamlayır! Lap Yunan müəlliflərinin özlərinə, sarayın arxiv materialları əsasında "İskəndərin hərbi yürüşləri"ni yazmış F.Arriana müraciət edək: "Ordu güclü istidən əziyyət çəkirdi, bütün ordu susuzluğa dözürdü. İskəndər özü də qabağına nə su gəlirdi içirdi. Bu su isə xarab imiş və onda şiddətli pozulma başladı… O, son dərəcə ağır vəziyyətdə geri, hərbi düşərgəyə gətirildi"
Bu vəziyyətdə İskəndər Türk xaqanı ilə sülh bağlamağa məcbur olur. Nizami də buna işarə edərək yazırdı:

"Söz getdi arada, bağlandı peyman
Qaçsın hər ikisi vəfasızlıqdan.
Düşmənlik silinsin, dostluq var olsun
Bu dünya burduqca bərqərar olsun"
[20, ç. 294].

Eyni bir reallığı, tarixi həqiqəti üç böyük tarixi şəxsiyyət-alim, şair və tarixçi təsdiq edir. Yəqin ki, biri-birindən xəbərsiz, buna inanmamaq, əhəmiyyət verməmək olmaz.
Təxminən 100 il sonra Hun İmperiyası gəlir. “Həqiqətən, Turan idealı keçmişdə bir xəyal deyil, bir gerçək idi. Miladdan 210 il öncə Hun hökmdarı Mete “hunlar” adı altında bütün türkləri birləşdirdiyi zaman Turan idealı bir gerçək halına gəlmişdi. Hunlardan sonra avarlar, avarlardan sonra Göy türklər, Göy türklərdən sonra Oğuzlar, oğuzlardan sonra qırğız-qazaxlar, daha sonra Kürxan, Çingiz xan və sonuncu olaraq Teymurləng türk idealını genişləndirmədilərmi?!” [24, s.39] Və: “Oğuz türkləri bir neçə yüz il bundan öncəyə qədər bir-biri ilə yaxından bağlı bir ailə halında yaşayırdılar. Məsələ, Füzuli bütün Oğuz boyları içində oxunan bir Oğuz şairidir. Qorqud Atanın kitabı oğuzların rəsmi “Oğuznamə”si olduğu kimi “Şah İsmayıl”, “Aşıq Kərəm”, “Koroğlu” kitabları kimi xalq əsərləri də bütün Oğuzustana yayılmışdır” [24 a, s.37]. Və yenə: “Oğuzun Bayat və Əfşar boyları həm Türkiyədə, həm də İranda və Azərbaycanda vardır. Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular da bu üç ölkədə yayılmışdır. Beləliklə, Xarəzm, İran, Azərbaycan və Türkiyə ölkələri türk etnoqrafiyası toplamına - məcmusuna Oğuzustan (oğuz eli) adını verə bilərik. Türkcülüyün yaxın hədəfi bu böyük ərazidə yalnız bu mədəniyyətin hakim olmasıdır” [24 a, s.37].
“Dədə Qorqud kitabı”nda Oğuz elinin ordu komandanı Qazan xana verilən sifət də bu məzmundan gəlir:
Tulu quşun yavrusu!
Türküstanın dirəgi!
Amit soyunun aslanı
Qaracuğun qaplanı!... [24, s.95]
Türkün, türkçülük idealının nə qədər yüksək olduğunu və türkün, türk hökmdarının vətənpərvərliyi, torpağa bağlılığı, məhəbbəti və ləyaqətini anlamaq üçün imperator Metenin ikicə fəndini xatırlayaq.
Mete hakimiyyətinin lap ilk çağında qonşu Tunghu (monqolların əcdadları) dövləti müharibə üçün bəhanə axtarır ki, Meteni aradan götürsün. Elçi göndərib əvvəlcə onun sevimli atını ona verməyi, bağışlamağı tələb edir. Mete atı verir. İkinci dəfə elçilər onun qəşəng baş hərəmini, kənizini ona verməyi, bağışlamağı tələb edir. Mete onu da verir. Mete hiyləni başa düşmüşdü. Vaxt qazanırdı. Üçüncü dəfə elçilər gəlir. Mete bu dəfə də elçiləri ədəb-ərkanla qəbul edib soruşur.
"-Mən sizin hökmdarınız nə istəmişsə vermişəm. İndi onun arzusu, tələbi nədir?!
Elçilərdən biri qabağa yeriyib şəstlə dedi:
-Böyük hökmdarım bizim sərhəddin yaxınlığındakı sizin çınqıllı, əkilib-biçilməyən ərazini verməyi tələb edir. Əgər bu ərazini verməsəniz müharibə təbili çalınacaqdır.
Mete bir cavab verməyib elçilərə gözləməyi tapşırdı. Sonra yenə də dövlətin nüfuzlu şəxslərini, ağsaqqalları məşvərət üçün çağırtdırdı. Düşmən tərəfin tələbini onlara bildirdi.
Hamı həyəcanlandı. Ağsaqqalardan biri ayağa qalxıb əksəriyyətin fikrini belə ifadə etdi:
-Xaqan sağ olsun, sən qonşu dövlətin bütün tələblərini yerinə yetirmisən. Bizə qulaq asmayıb ən gözəl sevimli atını, ən yaraşıqlı kənizini tunqhulara vermisən. İndi də bu kimsəsiz, çınqıllı, heç nə bitməyən bu torpaq nədir ki, ondan ötrü qonşu dövləti özümüzdən narazı salaq, igidlərimizin qanını tökdürək. Onsuz da tunqhular bəhanə gəzirlər. Mən həmin torpağın verilməsini təklif edirəm.
Məşvərətə toplanmış ağsaqqalların, nüfuzlu şəxslərin əksəriyyəti həmin fikrə tərəfdar çıxır.
Mete hiddətlənib ayağa qalxdı və dedi:
-Torpaq dövlətin təməlidir, onu heç kimə vermək olmaz. Torpağı əcdadlarımız bizə irs qoyub getmişlər, orada babalarımızın sümükləri uyuyur. Torpaq mənim deyil, xalqındır. Xalqın torpağını verməyə heç kəsin ixtiyarı çatmaz. Mən öz atımı, yaraşıqlı kənizimi tunqhulara ona görə verdim ki, onlar mənim özümün idi; amma torpağı verə bilmərəm, bu torpaq gələcək nəslə çatdırılmalıdır. Ya xalq məhv olmalı, ya da torpağı öz qanı hesabına qorumalıdır!".
Amansız döyüş başlanır. Mete tunqhulara elə bir toy tutur ki, onlar indiyədək özlərinə gələ bilmir...
İmperator Metenin növbəti fəndi daha ağıllı və ibrətlidir. Xaqan Şunun Makedoniyalı İskəndərə qarşı işlətdiyi hərbi fənd imperator Mete üçün də gərəkli olur. Geniş ərazidə fatehi-düşməni yorub əldən salmaq, mühasirəyə alıb təslim etmək taktikası işlədir. Çinə qarşı növbəti döyüşdə, daha dürüst desək düşmən hücumunu qarşılamaqda Mete sələflərindən məharətlə öyrənmiş, özü də yeni fəndlər kəşf etmişdi. O, Çin hökmdarı Kaonu İskəndərdən daha ağır vəziyyətə salmışdı. Onu rusvayçı sülh bağlamağa məcbur etmişdi. Bu hadisə m.ö. 201-ci ildə baş vermişdi.
Mete qonşu Çin ordularının hücumlarından, çinlilərin torpaq, sərhəd iddialarından təngə gəlmişdi. Növbəti döyüşdə 300 minlik hun ordusu 320 minlik Çin ordusu ilə qarşılaşır. Mete özünə məxsus taktika-döyüş fəndi işlədir. Çin imperatoru Kaonu arxasınca sürərək, geri çəkilmə, "aldatma taktikası" ilə yorur, üç tərəfdən hündür dağlarla əhatə olunmuş bir yarğana təpir və mühasirəyə alır: Çin ordusunun hər tərəfdən əli üzülür; yollar bağlanır, mərkəzlə əlaqə kəsilir, ərzaq tükənir, atların yemi qurtarır. Acından qırılmaq təhlükəsi yaranır. Mühasirə 7 gün çəkir. Mete gözlənilmədən mühasirəni açır" [6, s.15].
Müharibələr tarixində bu çox rüsvayçı məğlubiyyət sayılır. Mühasirənin açılması, imperatorun xilası ilə bağlı plan tutulması, elçi elçinin dalınca göndərilməsi, Metenin arvadına sandıq-sandıq qızıl "hədiyyə" - bəxşiş verilməsi və s. barədə nə qədər yazsalar, məsələni müxtəlif yerə yozsalar da, hələlik yer üzündə heç kəs bu "plan" haqqında bir məlumat əldə edə, əsl həqiqəti öyrənə və deyə bilməmişdir: nə üçün Mete belə etmişdir? Bu "plan"ı, bu sirri həm Qərb, həm də Çinin öz tarixçiləri ört-basdır edib əsl həqiqəti deməyib və ya demək istəməyiblər. Xüsusilə, Çin alimləri qəstən bu rüsvayçılığın üstündən keçib onu gizlədiblər. Maraqlıdır ki, türk alimi B.Ögəl də öz tədqiqatında bu sirri aça bilmir, üstündən keçir.
Əslində, bununla Mete demək və çinlilərə sübut etmək istəmişdi ki, mən Mete bircə oxumu korlamadan, bircə qılıncımı korşaltmadan, imperatorumuzla birgə 320 minlik ordunu bax beləcə məhv edə, acından öldürərdim! Amma bunu etmədim. Tanrı övladı olduğumu, türk olduğumu göstərdim. Türk torpağı müqəddəsdir, toxunulmazdır. Bunu dərk edin! Və rədd olub gedin!
Bundan sonra Türkdən qorunmaq üçün dünya arxitektura sənətinin möcüzəsi sayılan "Böyük Çin Səddi" çəkildi. Lakin bu sədd də münaqişələrə sədd çəkə, son qoya bilmədi…
Tarixdə bizim Mete kimi ağıllı, tədbirli və sülhsevər dövlət başçılarımız olub; Çinə qalib gələn, onu təslim və sülhə məcbur edən böyük hökmdarlarımız olub.
Biz Mete nəsliyik!
Yeni erada qüdrətli Dəşti-Qıpçaq hökmdarlığı yarandı; bu türk dövlətçiliyinin ənənəvi davamı idi. Atillanın başçılıq etdiyi bu hökmranlıq öz gücü və əzəmətlə Roma imperiyasını, Bizansı arxada qoydu, onları həqir əyalətə, qəzaya bənzətdi. Mənbələrdə bu möhtəşəm hökmranlığın sərhədləri belə təsvir olunur: "Dəşti-Qıpçaq qərbdə Alpdan, Dunayın mənbəyindən, bu nəhəng çayın başlanğıcından başlayırdı. Və minlərlə kilometr Şərq-Baykal gölündən də Şərqə uzanırdı. Dəşti-Qıpçağın Şərqindən qərbinə səkkiz aylıq at yolu idi…
Atilla hökmranlığının bu ucsuz-bucaqsız ölkəsi, əlbəttə ki, Roma və Bizansın ona həsəd aparan hakimlərinin gözünə tikan kimi batırdı. Onlar çöllülərə nifrət edirdilər. Ancaq V əsrin ortalarına qədər bu qüdrətli insanlara tabe olmağa məcbur idilər. Avropalılar sonralar nə deyirlər desinlər, hər halda, Atilla haqqında bəzi obyektiv sözlər qalıb. Budur, məsələn, rimli əyan Romulun yazdığı və xoşbaxt təsadüfdən məhv edilməmiş sözləri: "Skifiya, yaxud başqa ölkələr üzərində hökmranlıq edənlərdən heç biri Atilla qədər böyük işlər görməmişdi, özü də qısa bir zamanda. Onun hökmranlığı okeandakı adaları da əhatə edirdi. O, yalnız iskitləri yox, romalıları da vergi verməyə məcbur edirdi. Onun hərbi gücü elə idi ki, heç bir xalq ona qarşı dura bilməz" [21, s.53-54].
Tədqiqatçı davam edir: "Təkcə Avropa yox, Çin də ona vergi verirdi. "Çində", təxminən beş əsr müqəddəs müharibə gedir. Qıpçaqların yığcam ordusu çinlilərin milyonluq ordularını dəfətərlə məğlub etdi. Nəticə etibarilə qələbə döyüş meydanında həll olunmadı. Diplomatiyada mahir olan çinlilər qıpçaqların, türklərin cəmiyyətinə nifaq toxumu səpdilər və axır ki, onları şimal və cənub qollarına ayırdılar. Cənublular Çinlə sülh bağladılar. Şimallılar isə Qərbə hərəkət etdilər. Xalqların böyük köçü başlandı" [21, s.54-55].
Biz Atilla nəsli, Atilla övladlarıyıq! Bununla da fəxr edirik!
"Göy Türk xaqanlığı” və sonrakı hakimiyyətlər, bu keçilib gələn dövlət qurumlarının-imperiya və xaqanlıqların yeni mərhələsi, zirvəsi, möhtəşəm abidəsi, tarixdə əbədiyyətə qovuşmuş səltənətlərdir.
"Göy Türk xaqanlığı" dövründə ümumtürk tarixinin, türk xalqları ədəbiyyatı tarixinin qızıl səhifələri yazılmış - "Gültəkin kitabələri", "Mogilyan xan" (Bildə xaqan), "Tonyukuk" kitabələri yaranmışdır. Bu abidələrdə ümumilikdə türk xalqlarının birliyi, tale-müqəddəratı və gələcəyi ilə bağlı bütün zamanlar üçün gərəkli olan məsələlər qoyulur, hadisələrin gedişi, mövcud vəziyyət təhlil olunur, xalqı yaratmağın, "Ölməyə qoymamağın" yolları göstərilir: bu müqəddəs işə xalqı və onun öndərlərini necə səfərbər etməyin əsasları şərh edilir. Məs., "Gültəkin kitabəsi"ndə 50 ildir davam edən Çin əsarətindən xilas olmağın sirləri açılır, müstəqilliyin, azadlığın ilahi bir nemət olduğu nəsillərə təlqin edilir, tövsiyə olunur. kitabədə xalqın öz dilindən deyilir.
"Türk qara camaatı hamı onda demiş: "Eli olan xalq idim, elim indi hanı? El birliyini kimə qazanıram?" - deyirmiş, "Xaqanlı xalq idim, xaqanım indi hanı? Hansı xaqana işimi-gücümü verirəm?" - deyirmiş. Belə deyib çinlilərə düşmən olmuşlar.
Türk xalqı "Özümüzü öldürəyin, özümüzü üzəyin" - deyirmiş, yox olmağa gedirmiq" [44, s. 29-10].
Qədim türklərdə, habelə Göy türklərdə Tanrı, Ana torpaq, Su, Günəş ümid işığıdır, ilahi qüvvədir, güc rəmzidir. Buna görə ucadır, müqəddəsdir, ona olan inam böyükdür. "Göy türk" məzmunu da buradan çıxıb: Göy Tanrı övladları!-deməkdir.
Budur, əsarətdən cana doymuş xalq özünü yox etmək istərkən, bu anda Tanrı-Göy, Ana torpaq, Su öz mənəvi qüdrətini göstərir, xalqı tutub qaldırır, xilas edir. Kitabədə oxuyuruq.
"Uca Türk Tanrısı, türk müqəddəs Torpağı, Suyu belə demiş: "Türk xalqı yox olan deyil-deyib, xalq yaşasın deyib atam Eltərisi, anam Elbilgə xanımı Tanrı başı üstündə tutub yuxarı qaldırmış. Atam xaqan əvvəlcə 17 ərlə irəli çıxmışdır" [44, s.29-11].
Tarix boyu Türk Çinlə cəngi-cidalda olub. Kitabələrdə Türk-Çin münaqişələri və münasibətləri öz əksini aydın şəkildə tapır. Bir qədər tarixə nəzər salınır, sonra müasir tabelik dövrü işıqlandırılır. Xalq da, bəyləri də başçıları da hələlik dözür, mənliyini, ləyaqətini uca tutaraq mənəvi keçmişi ilə yaşayır.
Lakin bıçaq boğaza dirənmişdir…
"Göy Türk" xaqanlığının əsasını qoyan Bumın və İstemi xaqan qardaşlarından sonra 582-ci ildə Çin diplomatiyasının (Dəşti Qıpçaqda olduğu kimi) işə girişməsilə Göy Türklər iki yerə parçalanır. Bu vaxt Çin xaqanı türklərin başçısı Şe-Tu xaqana məktub yazaraq vəd verir ki, onun təkrar qüdrətli xaqan olması üçün çalışacaqdır, bu şərtlə ki, o, türklərin dillərini, mənəvi keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini dəyişdirməli, türklər Çin mədəniyyətini tanımalıdır.
Şe-Tu xaqanın məktuba cavab məktubunu burada xatırlayırıq:
"Sizə hər il vergi göndərəcək, bütün vaxtımı sizə sərf edəcək, sözünüzü dinləyəcəyəm. Ancaq paltarlarımızın ətəklərini kəsməyə, çiyinlərimizdə dalğalanan saçlarımızı ləğv etməyə, dilimizi dəyişdirməyə və sizin qanunlarınızı mənimsəməyə gəlincə, bizim ənənələrimiz və qədimdən qalan adətlərimiz çox uzaq keçmişlərdən gəlir ki, mən özüm də indiyə qədər bunlardan tək bircəsini dəyişdirməyə cəsarət etməmişəm. Çünki bütövlükdə türk xalqı eyni qəlbə malikdir" [62, s. 20-21].
Bu, Çin tabeliyi dövründə Türk xaqanının yaranmış vəziyyətə münasibəti, öz dili ilə dediyi sözləri idi.
Şe-Tu xaqan türk çılğınlığı etmşdi, siyasət işlətməmişdi, məktuba cavabında öz daxilini açıb-tökmüş, xəlqi-milli aləmini biruzə vermişdi; böyük cəsarət və qətiyyətlə həqiqəti Çin xaqanının üzünə çırpmışdı. Bu isə ona çox ağır oturdu, bütün kinli nəzərləri özünə tərəf yönəltdi, düşməni ayıq saldı. Nəticədə 584-cü ildə o, Çin əsarətinə boyun əyməli oldu.
"Gültəkin" kitabəsində məhz bu məsələ ilə əlaqədar Şetu və Abo xan nəzərdə tutularaq yazılır:
"Bəyləri, xalqı düz olmadığı üçün, Çin xalqı aranı qarışdırdığı üçün, yolundan azdırdığı üçün, böyükləri kiçiklərlə salışdırdığı üçün, bəylərin xalqla arasını vurduğu üçün Türk xalqı mövcud birliyini itirmiş, xaqanlıq edən xaqanlarını itirmişlər" [44, s. 29-6-7].
"Göy Türk" xaqanlığının əsasları qoyulduğu ilk dövrdən Çin öz diplomatiyasını işə salıb türkü beləcə parçalamağa səy göstərirdi. Buna nail də olurdu.
Beləliklə, 50 il Türk Çinin əsarəti altında qaldı. Lakin ağıllı başlar bu əsarətdən qurtarmağın yolunu göstərdi. Onlar fəaliyyətə başladılar. Eltəris xaqan, Qapağan xan, Bilgə xaqan, Gültəkin və Tonyukuk parçalanmış, türk torpaqlarını və tayfalarını birləşdirmək, xaqanlığı bərpa etmək üçün daha tədbirli, ağıllı oldular, türk xalqını əsarətdən xilas etdilər, xaqanlığı ucaltdılar, xalqı yaşatdılar. Türk dövlətçiliyi tarixində Göy Türk xaqanlığı öz tarixi rolunu oynadı.
Bilgə xaqanın sal daşlara son söz olaraq həkk etdirdiyi bu istiqamətverici tövsiyyəni, bu çağrışı biz həmişə xatırlamalı, yadda saxlamalı və düşünməliyik!
"Ey türk milləti! Bəylər! Sözümü eşidin! Türk millətini toplayıb el-obanın vəsfini bu daşa yazdım. Millət yenə səhv edərsə, öləcəyini də bu daşa həkk elədim. Hər nə sözüm varsa yazdım. Ona baxaraq bilin, indiki türk bəyləri!
Türklərim, cəmi bəylərim, cəmi millətim!
Qazanıb, el tutduğun bu yerdən, xaqanından ayrılmasan yaxşılış görəcəksən. Elində oturacaq, dərdsiz olacaqsan. Sözlərimdə yanlışlıq varmı?!
Türk titrə və özünə gəl!! [44, s.35-10-11….].
Bu sözlər bu gün də əzəmətlə səslənir!
Ulu Bilgə xanın bu kəlamı Türk dövlətçiliyi tarixində leytimotiv-baş söz olmuş və Türk xalqının, Türk dövlət başçılarının amalına, fəaliyyət proqramına çevrilmişdir.
Nizaminin "Xəmsə"sində də bu leytimotiv əsas götürülmüş, bədii şəkildə bu ideya vəsf edilmişdi.
Bütün bunlardan sonra öz əzəməti, öz ərazisi uzun ömrü ilə dünya tarixində özünəməxsus mövqeyi olan Osmanlı imperiyası gəlir. bu ənənəvi davam və inkişaf idi. Hun imperiyası 300, Osmanlı imperiyası 618 il yaşamışdı. Bu, dünya dövlətçiliyi tarixində rekord ömrdür.
Şah İsmayıl Xatai 3 milyon kvadrat km. türk torpaqlarını birləşdirdi; Azərbaycan-Türk dövlətini yaratdı. Lakin qardaş hökmdarlar onunla yola gedə, birləşə bilmədilər. Böyük Bilgə xaqan məhz bu nöktəni vurmuşdu. Qərbin diplomatiyası işə düşdü, öz işini gördü; iki möhtəşəm türk dövləti bir-birinə qənim kəsildi. Bu iki türk dövləti birləşə, dil tapa bilsəydi, söz yox indi dünya tarixinin yeni bir mənzərəsi yaranmış olacaq idi…
Türk dövlətçiliyinin bugünkü zirvəsi böyük Atatürkün yaratdığı Türk Cumhuriyyətidir.
Türk dövlətçiliyinin tarixi dünya tarixində bəşəriyyətin keçib gəldiyi şanlı bir yoldur.
Böyük Mustafa Kamal Atatürk Cümhuriyyətin 10-cu ildönümündəki çıxışında demişdi:
"Bu gün Sovet İttifaqı dostumuzdur. Bu ölkənin idarəsində dili bir, inamı bir, soyu bir qardaşlarımız var; onlara sahib çıxmağa hazır olmalıyıq. Hazır olmaq yalnız o günü susub gözləmək deyildir. Hazırlanmaq lazımdır; millətlər buna necə hazırlanır? Mənəvi körpüləri sağlam tutaraq. Dil bir körpüdür… inam bir körpüdür… tarix bir körpü…!
Köklərimizə qayıtmalı və hadisələrin böldüyü tariximizin içində bütünləşməliyik. Onların (xarici türklərin) bizə yaxınlaşmasını gözləyə bilmərik. Bizim onlara yaxınlaşmamız lazımdır".
Əslində ümumtürk tarixinin, Azərbaycan-türk tarixinin öyrənilməsi və yazılması işində direktiv bu olmalıdır.
Atatürkün bu fikri, bu göstərişi indi daha artıq əhəmiyyət kəsb edir. Lakin indiki halda buna Türkiyədə Atatürk səviyyəsində əhəmiyyət verilirmi, bu barədə düşünülürmü? Bu suala müsbət cavab vermək çətindir!!



__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 26.02.2007, 15:20   #49
Местный
 
Регистрация: 09.08.2006
Сообщений: 4,390
Сказал(а) спасибо: 97
Поблагодарили 36 раз(а) в 30 сообщениях
Вес репутации: 60
Buta на пути к лучшему
Мои фотоальбомы

По умолчанию

NIZAMI VƏ TARIXIMIZ
Elməddin Əlibəyzadə



Müəllif bu kitabda Nizami yaradıcılığına yeni, günün, elmin son nailiyyətləri baxımından yanaşır və Azərbaycan tarixinin açılmamış səhifələrinə diqqət yetirir. Bu sahədə indiyədək söylənilən səhv və qərəzli fikirləri tənqid və təkzib edir. Bu məqsədlə də "Nizamini yetirən xəlqi-milli zəmin", "Nizami ideyalarının ilkin qaynaqları", "Nizami və Zərdüştlük", "Azərbaycan-türk folklorunda Makedoniyalı İskəndərlə bağlı rəvayətlər və onların real həyat zəmini", "Nizami və Şərq-Qərb problemi" və s. kimi məsələlər qaldırılır, ön plana çəkilir, tarixi faktlar-dəlillər əsasında söz deyilir, fikir söylənilir. Habelə kitabın sonunda, nəticə olaraq Nizami yaradıcılığı işığı altında soy kökümüz-izimiz, sözümüz məzmununda tarixə nəzər yetirilir.
Kitab elmi-kütləvi üslubda yazılıb; geniş oxucu kütləsi nəzərdə tutulur.


Elmi redaktor: XALİD ƏLİMİRZƏYEV filalogiya elmləri doktoru, professor

Rəyçilər: M.QƏMBƏRLİ filologiya elmləri doktoru; Ç.SASANİ filologiya elmləri namizədi
__________________
Когда ширазскую тюрчанку своим кумиром изберу,
За родинку ее вручу я ей Самарканд и Бухару


Хафиз Ширази

Buta вне форума   Ответить с цитированием
Старый 24.09.2009, 12:31   #50
Администратор
 
Аватар для Dismiss
 
Регистрация: 23.07.2006
Адрес: Baku
Сообщений: 47,527
Сказал(а) спасибо: 10,450
Поблагодарили 10,975 раз(а) в 6,929 сообщениях
Вес репутации: 1
Dismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспоримаDismiss репутация неоспорима
Мои фотоальбомы

По умолчанию

Паша Керимов: «У персов нет поэта, который бы мог затмить азербайджанского Низами»

Интервью с заместителем Директора Института рукописей имени Физули, кандидатом филологических наук Пашой Керимовым.

- Как вы считаете, обоснованы ли споры о Низами, как о персидском поэте? Все приводимые аргументы сводятся к тому, что он писал на персидском языке. А значит, он персидский поэт.

- Это мнение в корне неправильно. Развитие восточной мусульманской поэзии происходило поэтапно. После принятия Ираном мусульманства персы и азербайджанцы попадают под культурное воздействие арабов. Это происходит в 7-8-9 веках, и в этот период они 90% своих произведений пишут на арабском языке. В то время все народы, только что принявшие ислам, писали на арабском языке. После того, как влияние арабов начало ослабевать, место арабского языка занял персидский.

Он стал придворным языком того времени, как в 19-м веке французский язык в Европе. И, так как говорить и писать на фарси считалось верхом утонченности, поэты стали писать в основном на этом языке. Но это не значит, что кроме него, других языков не было, и они не развивались. До нас дошли великолепные литературные памятники нашего устного народного творчества – дастаны, просто в то время они были, мягко говоря, не в моде, и не находили дороги ко дворцу.

К тому же, в литературе достаточно примеров, когда и арабские, и персидские поэты писали на неродном им языке. Я не могу понять, почему в Иране до сих пор раздувают эти споры. Достаточно обратить внимание на Центральную Азию, где великие среднеазиатские поэты писали на фарси, это же не значит, что они персы!

Как аналог современного иноязычного творчества, можно привести в пример Чингиза Айтматова. Никто не будет утверждать, что он был русским!

Великие индийские поэты средневекового периода писали на фарси. И они индийские поэты. Для каждого периода развития цивилизации есть свои приоритеты и ценности. И, исходя из вкуса того времени, поэты и ученые писали свои сочинения на тех языках, которые были в почете. У Пушкина есть великолепные французские стихи, так же и у Лермонтова, но это не меняет их национальности. Просто у персов несколько велик их национальный шовинизм.

Я думаю, они так зацепились за Низами, потому что у них нет поэта, который бы мог по величине таланта затмить азербайджанского Низами. Мы знаем много выдающихся персидских поэтов, но никто из них не смог стать выше Низами.

- Даже наш Хагани не дотягивает до Низами?

- Даже Хагани, хотя и такого масштаба поэта, как Хагани, мы не можем сравнить ни с одним иранским персидским поэтом. В поэзии Хагани, и все литераторы это знают, было много тюркских слов, которых нет в персидском языке. В поэмах Низами встречаются названия наших блюд, которые отсутствуют в персидской кулинарии. Встречаются такие наши народные пословицы, которые буквально скопированы на персидский язык. Низами писал на фарси, хотя, конечно же, прекрасно знал свой родной язык.

- Вы писали в прессе о литературных находках, дастанах средневековых поэтов, считавшиеся ранее утерянными. Есть ли у вас новые находки в этой области?

- Да, хочу вас обрадовать. У нас есть большой повод для радости. Мы нашли стихи 17-го века выдающегося азербайджанского поэта, государственного деятеля, историка Вахида Газвини. Он был первым везиром Сефевидского падишаха. О его наследии было известно то, что он написал 90 тысяч бейтов (стихов) на персидском языке, и никто не знал о том, что у этого поэта есть стихотворения на родном языке. Мы нашли его произведения в Государственной Берлинской библиотеке. И, не откладывая, буквально на днях издали книгу с этими его стихами.

Есть еще другая интересная находка – мы нашли диван (сборник стихов) на тюркском (азербайджанском) языке знаменитого поэта 15-го века Кишвери. До сих пор было известно лишь о трех экземплярах его книги – одна в Баку, другая в Самарканде и Ташкенте, причем ташкентская книга - копия бакинской. Совсем недавно в парламентской библиотеке Ирана мы обнаружили очень ценный диван стихов Кишвери.

В этот диван поэтом Кишвери включены 23 стиха, ранее не известные литературоведам восточной поэзии. Стихотворения написаны очень красивым мелким подчерком, именуемым в каллиграфии «насталиг». Этот диван не имеет цены уже только потому, что он написан рукой его автора, это автограф, и он является бесценным средневековым памятником литературы. Автограф ценен еще и как источник в первой своей редакции. Очень часто переписчики редактировали тексты, несколько изменяя оригинал.

Вообще в средневековой литературе такое явление, как автограф, очень большая редкость. К примеру, даже рукописи дивана поэтессы Натаван, а это уже ближе к нашему времени, переписаны дворцовыми каллиграфами.

- Слово «нашли», особенно когда это касается памятников культуры, в основном подразумевает какие-то находки в результате раскопок. В данном случае, когда книга спокойно лежит себе где-нибудь в запасниках, или на полках библиотек, уместно ли так говорить о находках?

- Вы совершенно правы. Например, если это Берлинская библиотека, с развернутым электронным каталогом, то поиски не столь мучительны. Но я бы хотел отметить, что зачастую мы ищем там, где нет каталогов, мы даже не всегда знаем, что может попасть в наши руки. Так, например, для Берлина Вахид Газвини - один из многих восточных поэтов. А для нас это целый мир.

В Иране сложнее всего проводить поиски источников. Приходится связываться с очень многими литературоведами, и искать в маленьких городках, в забытых Богом библиотеках, где зачастую нет системы каталогов. Тут приходится нелегко. Неизвестных нам памятников литературы у нас дома практически не осталось. Многие наверно помнят, как в 20-е годы показательно сжигались рукописные книги на улицах и площадях. Когда сегодня некоторые сетуют, что в те времена многие из книг были проданы за границу, и слава Богу!

Сегодня у нас есть шанс найти эти книги. Если бы их вовремя не вывезли и не продали, их бы не было вообще.
__________________
Тема Нагорного Карабаха далеко не исчерпана. Рано или поздно, если только какой-нибудь метеорит не уничтожит половину населения земного шара, азербайджанцы все равно попытаются решить этот вопрос. ©




Dismiss вне форума   Ответить с цитированием
Ответ


Здесь присутствуют: 1 (пользователей: 0 , гостей: 1)
 
Опции темы
Опции просмотра

Ваши права в разделе
Вы не можете создавать новые темы
Вы не можете отвечать в темах
Вы не можете прикреплять вложения
Вы не можете редактировать свои сообщения

BB коды Вкл.
Смайлы Вкл.
[IMG] код Вкл.
HTML код Выкл.

Быстрый переход

Похожие темы
Тема Автор Раздел Ответов Последнее сообщение
NİZAMİ ƏLİYEV | НИЗАМИ АЛИЕВ БОЗГУРД Музыка Азербайджана и мира 12 11.09.2015 00:24


Текущее время: 10:11. Часовой пояс GMT +5.

Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2021, Jelsoft Enterprises Ltd. Перевод: zCarot
Rambler's Top100  

Голос Тюркского мира Кавказский полигон